तिसा व समाः

तिसा, वसः धाय्बलय् समाः याय्त मजि मगाःगु ज्वलं खः । समाः धाय्बलय् सामान्यतया बालाकेगु खः । बालाकेत थी थी कथंया तिसात, ईव्यः कथंया वसःत नापनापं मेमेगु हलंज्वलंत नं खः । ‘समाः’ या पूर्व रूप समाल खः । बःचाधंगु खँग्वः धुकू सफुली समाःया अर्थ सँ छ्यनेगु, श्रृंगार याय्गु, बांलाकेगु धकाः न्ह्यथनातःगु दु ( जोशी ; ११०७ : ५९३ ) | थी थी आभूषण, विभूषण व अलंकारं अलंकृत जुइगुयात संस्कृत भाषां श्रृंगार धाइ । थ्व झिंखुता कथंया दु । सोह्र श्रृंगार धाय्बलय् छ्यनंनिसें तुतीथ्यंक थी थी तिसा, वसः व समालं छाय्पीगु (बांलाकेगु) खः । थ्वकथं स्वय्गु खःसा सँ छ्यनेत माःगु ककिचां निसें तुती इलीगु अलः तकं समाःज्वलं दुने लाः वः । थुकथं थी थी ज्वलंया गुहालिं म्ह व म्हया थी थी अङ्गयात बालाकेगु छाय्पीगु हे समाः खः । थ्व अर्थय् वसः पुनेगु, तिसां तीगु, क्वः चिकं बुलेगु निसें कयाः वः कथं याइगु थी थी बांलाकेगु ज्याखं फुक्क समाः खः । ख्वालय् बुइगु पाउडर, छ्यनय् तिगु चिकं, मिखाय् उलीगु अजः कपालय् तीगु सिन्हः नापं म्हुतुसी छ्यली लिपस्टिक थुकिया दसु खः । थुकथं समाः याय्त माःगु ज्वलं तिसा, वसः व मेमेगु ज्वलं आदियात समाःया दृष्टिकोणं जक मखु सामाजिक, आर्थिक, दार्शनिक व सांस्कृतिक रूपं नं तःजीगु थाय् व मान्यता बियातःगु दु ।

समाः व समाः ज्वलंया ऐतिहासिकताय् दुवालय्बलय् मानव सभ्यताया शुरुवातंनिसें हे थःगु युग व परिवेशकथं थी थी कथंया हलंज्वलं छ्यलाः समाः याय्गु यानावयाच्वंगु खनेदु । दसुकथं स्वय्गु खःसा जंगली अवस्थाय् सिमाहः, स्वां, सिं- सिंख्वला, जनावरया छ्यंगू आदिया वसः पुनेगु यात । ल्वं, जीवजन्तुया क्वय् इत्यादिया तिसा, चा, नौ, हाकः आदिपाखें समाःया ज्या काल । यद्यपि च्वय् न्ह्यथनागु हलंज्वलं थुकिया उद्देश्य मुक्कं समाः जक मजूसे थःपिन्त रक्षा याय्गु नं खः । मनूया जीवन विकासया क्रमय् समाजया विकास जुल, अलय् समाजया विकास नापनापं सभ्यता व संस्कृतिया विकास जुजुं वन । सभ्यता व संस्कृतिया विकासलिसें कापः थाय्गु, चाया थलबल दय्केगु नापं थी थी धातुया तिसा दय्का छ्यलेगु नं प्रचलनय् वल । थी थी धातुया तिसा दय्का तीगु याय् न्ह्यः सम्भवत चा, ल्वहं आदिया तिसात नापं छला थकूगु खँ थी थी ऐतिहासिक उत्खन्नय् लुयावःगु हलंज्वलंखं स्पष्ट याः थुकथं नेपालय् नं लिच्छवीकालय् हे तःजिगु धातुया थी थी तिसात छ्यले धुंकूगु खँ तत्कालीन अभिलेखपाखं पुष्टि याःगु दु ।

नेवाः समाजया तिसा वसः व समाःया इतिहास गुलितक पुलां धइगु खँय् दुवाला स्वय्बलय् लिच्छवीकालतक दुहाँ वनेफु । लिच्छवीकालीन द्यः, जुजु रानी व दातापिनिगु ल्वंहया मूर्ति व अभिलेखय् स्वय्बलय् उगु ईया तिसा वसः व समाःया अवस्था सीके फु । आःतकया अनुसन्धानकथं नेपालय् लूगु मूर्तित मध्यय् शक् संवत् २०७ या जयवर्माया मूर्ति (प्रतिमा) दकलय् पुलांगु खः । इस्वीसन् १९९२ मे महिनापाखे येँ मालीगामय् छेंया जग स्वनेगु झ्वलय् लूगु १७१ ४४९ से.मि. या उगु मूर्ति थौंकन्हय् राष्ट्रिय संग्रहालयस तयातःगु दु । ( Tamot and Alsop, A.D.1985//www.asionart.com/article.jaya.)

थ्व सुं कलाकारं दय्कूगु काल्पनिक मूर्ति मजूसे तात्कालिन शासक जयवर्मायागु खः धकाः सी दु । थ्व मूर्तियात स्वया उगु ईया समाः ज्वलंया अवस्था अध्ययन याय्फु । उगु मूर्ती खनेदुकथं छ्यनय् तपुलि, क्वय् लुगि वा धोति व च्वय् गा पाछाया तःगु दु । न्हाय्पनय् कुण्डल, लप्पाय् केयूर, ल्हाती चुल्या न्ह्याना तःगु व गःपतय् नुपूर (पदक) क्वखाना तःगु तिसाया रुपय् खंकेफु धाःसा सँ ब्वहलय् तक वय्कातःगु दृश्यं उबलेहे सँयात नं समाः ज्वलंया रुपय् छ्यलय् धुंकूगु स्पष्ट जू । यलया च्यासः हिती च्वंगु न्हापांगु शदी पाखेया धकाः नालातःगु गजलक्ष्मीया मूर्ति स्वय्गु खःसा छ्यनय् मतू, न्हाय्पनय् तःधंगु कुण्डल, गः पतय् फ्वः घानातःगु मा:, ल्हाती चुल्याः, तुती तप्पुगु कल्लि न्ह्यानातःगु खनेदु । थुकथं हे लिच्छवीकालीन मेमेगु मूर्ति स्वय्बलय् नं साधारण मिसामिजं निखलः सिन नं च्वय् गा पाछायातःगु, क्वय् पर्सि वा लुंगि सिनातःगु छज्वलंचा तिसां तियातःगु, छ्यनय् चिचिधंगु स्वां बुट्टा दुगु क्लीपत तयातःगु कि दथुइ सिन्चा तया च्वय् सप्वः हिनातःगु खनेदु । लिच्छवीकालय् छ्यलाबुलाय् वयधुंकूगु तिसा, वसः व समाः ज्वलंया विकास मल्लकालय् व्यापक रुपं जूगु खनेदु । महेन्द्र मल्लं देशं पिने बांबांलाःगु काप:, थलबल आदि दय्केगु सम्बन्धी न्हूगु तालिम काय्काः थःगु देशय् नं उकथ हे उद्योग व्यवसाय्या विकास याःगु खनेदु । ल्हासां लुं भारतं थी थी धातु, समाः ज्वलंत, भिंगु काप आदि आयात याइगु ख ( बराल ; वि.सं. २०५० : ३१६) । फलत बांबांलाःगु भिंगु तिसा वसः पुनेगु उबलेया शासकपिनिगु प्रतिष्ठा जूगु खनेदु ।

समाः याइगुया छगू महत्वपूर्ण ज्वलं थी थी तिसायागु छ्यला खः। मानव सभ्यताया प्रारम्भंनिसें हे छ्यलेगु याना वयाच्वंगु थी थी तिसा ईव्य: या ह्यूपाः नापनापं तिसां तीगु शैली व माध्यमय् नं विविधता वल । थ्व खँ नेपाःया मध्यकालीन अभिलेखपाखें सीकेफु । अथे हे मल्लकालीन अभिलेखत, देवदेवी, जुजुरानी तथा दातापिनिगु मूर्तित स्वय्बलय् नं थी थी कापः, वसःत, कलात्मक तिसात, थी थी संतय्गु पहःया व्यापक विकास जूगु खनेदु । नेवाःतय्गु विशेष तिसात तायो, तिखमाः, न्यापुसिखः, तुकि, शिरबन्दी आदि तः जिगु व कलात्मक तिसात मल्लकालीन ईया मूर्ति खनेदु । येँया हनुमानध्वाखा लाय्कुली च्वंगु जुजु प्रतापमल्ल व रानीया मूर्ति तायो क्वखानातःगु दु धाःसा ख्वपया चांगुनारायणय् च्वंगु रानी भुवनलक्ष्मीया छ्यनय् सँ ल्यूनेपाखे छ्वया कपालय् थ्यंक न्यापुसिखः तयातःगु खनेदु । थुकथं थी थी कथंया धातुया तिसा जक मखु थः के दुगु सँयात नं समाः ज्वलंकथं छ्यलेगु चलन थुगु इलय् दुगु सीदु ।

थौंकन्हय्या अत्याधुनिक संसारय् अति विकसित देय् व अविकसित देशय् नं न्याम्हसिनं नं थी थी कथंया तिसां तीगु याः । सामाजिक परिवेश व आर्थिक सम्पन्नताया चिंकथं छ्यलीगु तिसा मध्यय् गुलिं गुलिं तिसा गुगुं जातियात निषेध यानातःगु इतिहास नं दु । थ्व खँ पुलांगु थी थी अभिलेखं स्पष्ट याः । यङ्गाल हिती च्वंगु संवत् ६४या भिमार्जुन देव व विष्णु गुप्तया छगू अभिलेखय् भगवान विष्णुया शाही मूर्ति दय्केत लायातःगु तग्वःगु ल्वंह साला हय्गु ज्यां लय्ताःम्ह तत्कालीन शासकं दक्षिणकोली ग्रामया सिमा दुने च्वनिपिन्त कल्ली, बाजू, पाउजेबयात त्वःता तिसा तीत छुट यात । थुगु थासय् च्वनीपिन्त न्हापाहे नं तिसा तीगु छुट दूगु, इमित थ्व अप्वः छुट खः धकाः उल्लेख यानातःगु दु ( वज्राचार्य २०३० : ४४५- ४४७) थ्व खं छु सी दु धाःसा उगु इलय् हे कल्लि, पाउजेब व बाजु दयधुंकूगु नापनापं सर्वसाधारण जनतां ती मदुगु, मेमेगु छुंछुं तिसा तीगु अधिकार दुगु खँ स्पष्ट जू । थ्यंमथ्यं न्हय्गूगु (७) शदीपाखे वःपिं चिनियातय्गु यात्रा विवरणया अभिलेखकथं नरेन्द्रदेवं तपालं फिनातःगु व जँय् बुद्धमूर्ति दुगु जनि वा पेटी चिनातःगु धकाः न्ह्यथना तःगु दुसा थनया साधारण जनतातय्सं उबलय् दन्त, नेकू पंया तिसात तीगु धकाः न्ह्यथनातःगु दु ( Clarke ; 2004-55) उगु इलय् शासकवर्गं तीगु नवरत्न, हीरामोति, केयूर, नुपूर आदिया तिसा तीगु अधिकार जनतायात मदु । लुंया कल्लि साधारण जनतां ती मज्यूगु व थिमत्योगु जात धकाः छुटेयानातःपिं मनूतय्सं लुंया तिसां तीमज्यूगु व नंया तिसां जक तीमज्यूगु चलन राणा कालय् तकं दनि

समाःया हलंज्वलंखय् थी थी धातुया तिसा जक मखु पुनेगु वसः व मेमेगु ज्वलं नं लाः वइ । नेवाः संस्कारकथं तिसा, वसः व समाः या स्वरुप मिजं व मिसाया दथ्वी पाः । मिजं मिसाया ल्याखं जक मखु उमेर, अवस्थाकथं नं तिसा वसः व समाः ज्याय् पाःगु खनेदु । गुलि नं तिसा वसः व समाः दु व फुक्कं मिसा वा मिजं नं तीगु पुनीगु धइगु निश्चितता दया च्वनी । मचात व युवावस्थाय् थ्यंपिनिगु तिसा, वसः व समाःखय् नं छगू निश्चित नियम दयाच्वनी धाःसा गुलिं गुलिं तिसा तीगु निंतिं छगू निश्चित उमेर दय्माःगु जुयाच्वनी । गथेकि पुनाय्चा धाःगु तिसा ज्याथः जंक्व सिधःपिं ज्याथः जिथीपिन्सं हे जक छ्यलय् खनी । थुकथं हे तिसा वसः व समाः याय्गु ईब्यः कथं नं जुयाच्वनी, थाय्बाय् कथं नं जुयाच्वनी ।

नेवाः समाजय् समाःया मू गुलि दु धइगु खँ मनू बुसांनिसें मसितलय् नेवातय्सं हनाः वयाच्वंगु थी थी संस्कारयात दुवालय्बलय् स्पष्ट जुइ । हरेक संस्कारय् छ्यलीगु समाः ज्वलंया ल्यूने धुं नं छं दार्शनिक अभिप्राय सुलाच्वंगु दयाच्वनी, गुकियाना थुपिं हलंज्वलंयात समाः ज्वलं हे धकाः बिस्कं तयाः स्वय् अःपु जू । गथेकि : सिन्ह तीगु, सिन्चा तय्गु, कल्ली न्ह्याकेगु, पुनायूचा सुइगु आदि समाः खःलाकि धार्मिक आस्था कथं ब्वलनाच्वंगु दार्शनिक पक्षया चिं खःथ्व छुटे याय् अःपु मजू । नेवाः समाजय् जन्मनिसें सीधुकांतकं तिसाया महत्व दु । मचा बुयाः प्यन्हु दुखुन्हु वा भिन्हु दुखुन्हु मचाबू व्यंकेगु ज्या याइ । थ्व दिंखुन्हु मचायात लुँअंगू, वह अंगू न्ह्याकाः तिसां तीकेगु प्रारम्भ याइ धाःसा वयां लिपा जुइगु न्ह्याग्गु कर्मकाण्डय् नं मिजं जुइमा वा मिसा जुइमा छु नं छं कथंया तिसा छ्यलेगु जुयावनी । अझ नेवाःतय् जीवनय् अन्तिम अवस्थाय् थ्यनीबलय् लूँ छकू म्हुतुइ तयाबीगु चलन नं दु । अथे हे मनू सी धुंकाः याइगु थी थी संस्कारय् नं तिसाया महत्व दु । मनूत सी धुंकाः दच्छियंक झिंनिगू तिर्थय् श्राद्ध याइबलय् लखु तिर्थय् या तिसा दान याय्गु व गनं पञ्चरत्न, गनं नवरत्न व गनं अष्टधातु मध्यय् छगू धातुया बसजाः दान याय्गु चलन दु । थुपिं तिसा व थी थी धातुया बसजा दान याय्बलय् मृतात्मा तरे जुइ धइगु जनविश्वास आ तक नं दुगु खनेदु । नेवाः समाजय् अष्टधातु मध्यय् दकलय् मूवंगु व तः जिगु कथं लुंया तिसायात कयातःगु दु । नापनापं वहःया तिसात नं अप्पो प्रचलित जू । नेवाः समाजय् थी थी बहुमूल्य धातुया तिसाया प्रयोगया धार्मिक, सांस्कृतिक, औषधोपचार एवं दशाग्रह शान्त याय्त नं जुयाच्वंगु खनेदु । नेवाः समाजय् ज्योतिष शास्त्र एवं धार्मिक आस्थाया नापनापं परम्परागत विश्वासया कारणं याना तिसाय् नवरत्नया नं तःधंगु थाय् दु । नवरत्न व अष्टधातुयात नेवासमाजय् अनिष्ट जुइगु पनेत, ग्रहदशां जुइगु बांमलाइगु ज्यापाखें बचे जुइगु विश्वास कथं छ्यलेगु याः।

नेवाः समाजय् तिसाया धार्मिक, ज्योतिष शास्त्र अनुसारं महत्व दुगु ला जुहे जुल, थुकिया महत्व सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक रुपं नं दु । थुपिं तिसात काचाक्क स्वय्बलय् सम्पन्नत्ताया ब्वसा थें जूसां थःपिनिगु अवस्था अनुसारं थी थी कथं नं छ्यलेगु याः । बहुमूल्य धातुया थी थी तिसा बांलाकेत छ्यलीगु ब्वसा जूसां मालीबलय् आर्थिक अवस्था बामलाःबलय् ज्याख्यलय् दइगु वस्तुया रुपय् नं ज्या काः । उकिंला तिसायात ब्वसा व नसाया रुपय् नं छ्यलेगु याः । तिसाया सन्दर्भयात कया नेवाः समाजय् अनेक खँग्वः व खभाय् प्रचलनय दुगु दसुत दु । गथेकि – नयां प्राण, तियां शोभा, अथे हे तिसा धयागु सम्पत्ति दइबलय् दय्कीगु वस्तु खः । तिसाया बारे धाइगु खँपु दु ‘न्हापालिपा तिसा मदइबलय् नसा । उकिं तिसाया महत्व धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक नापं आर्थिक रुपं नं दुगु खँ प्रष्ट जू । सीमित साधनं कम खर्च आकर्षक तिसा दयेकेगु ज्याय् नं नेवाः जातिया थी थी समुदाय गथेकि वज्राचार्य, शाक्य, ताम्राकार आदिपिं परम्परानिसें सिद्धहस्त जू । थ्वकथं तिसा दय्केगु ज्यायात थःपिं हे आत्मनिर्भर जुया स्वैगुं भरय् च्वनाः दय्के म्वाय्क थी थी कथंया तिसा दयका छाय्पीगु नापनापं जीवन हनेगु लजगाकथं नं नालाच्वंगु दु | नेवाःतय्गु तिसात बांलाकेगु, छाय्पीकथं जक मजूसे जीवन शैलीनापं हे क्वातुक स्वापू दगु खनेदु । थन तिसाया ताजि न्ह्यब्वय्गु झ्वलय् छु तिसा, गुबलय् सुनां व छाय् छ्यली धइगु खँयात विचाः याना क्वय् न्ह्यथनाकथं तिसाया ताजि न्ह्यब्वय्गु जुइ ।

१.३.१.१ छ्यनय् सँया द्योने तीगु तिसात

सिन्चा – लुँयागु छपु सिखलय् सिथय् तिमिला वा स्वां बुट्टा दुगु – सिन्चाया दथुइ इहि, बाहा, इहिपाबलय् समाः कथं तीगु ।

शिरबन्दी – लुँयागु/ सौभाग्यया तः जिगु चिं कथं सधुवापिन्सं जक भिंगु ज्याखँय् तीगु जूसां इहि बाहा व इहिपाःबलय् नं मिसापिन्त तिकीगु स्वबला वा न्याबला स्वां बुट्टा दुगु तिसा ।

बुलिन दथुइ सिन्चा, जःखः स्वंगः खँग्वः बान्की, बुट्टा भतिचा ताहाः कथं बागः खँया आकृति पिज्वःगु अर्थात् मसिनुगु सिखलय् खँग्वः बुट्टाय् सिन्चाया जःखः अतिकं श्रृंगारकलां जायाच्वंगु छताजि तिसा ।

लुँस्वाँ – १२ इन्च वृत्ताकारगु थ्व तिसाया चक्काय् कलात्मक भंग: छज्वः तया हिसिचा दय्क बहुमुल्य पत्थर, पन्ना, पुष्पराज, माणिक व भिम्पु थुना छापिया तःगु कलात्मक व मौलिक तिसा । थ्व तिसायात मेमेगु आकर्षक डिजाइनं नं दय्कु । थ्व तिसा भम्चां तीगु चलन दु । लुँस्वा भट्टु दुगु नं दय्का तीगु याः ।

मोतासा (सतफलि) वहः या चिटिक्कच्वंगु कलात्मक बुट्टां जाःगु, ह्याउँगु वा  हाकुगु सचिका तथा सरबत थुइबलय् छ्यलीगु तिसा ।

लूँ वह: क्लिप – सँ पिचुक छ्यनाः सँय् कत्ताका ब्वइगु छताजि तिसा ।

न्यापुसिखः विशेषत इहिपाः जुइबलय् मिसातय्त छ्यंया सँ त्वपुइक लूँयागु न्यापु सिखः तिकीगुया दार्शनिक रुपं पञ्चतत्वया प्रतीक खः । गुलिंगलिंसिनं च्यापुसिखः नं छ्यः थ्व चाहिं अष्टधातुया प्रतीक खः ।

सप्वः तिसा

लुँ वा वह:यागु उकीनं थी थी कथंया रत्न जडित तिसा, विशेषत इहिपाबलय् सप्वः हिनेधुंकाः सपलय् तीगु छताजि तिसा ।

१.३.१.२ कपालय् तीगु–

सिन्हः – विविध रंग व वस्तुया जुइ ।

लुँचिं – इहिपा, ज्याथः जंक्वबलय् छ्यलीगु लुंया तिसा ।

दृष्टि वह व हाकुगु जुइ ।

खनेदु । गथेकि – लुँस्वा : लूँ सत्यया प्रतीक, भिम्पू मंगल व लक्षणया प्रतीक, पन्ना : सम्पन्नताया व नवजीवनया प्रतीक, वाउँगु रंग उर्वरता व प्रणयलिला संचार माध्यमया प्रतीक आदि ।

ड) ज्याथः जंक्वबलय् सुइकीगु लँइ भिंपु इयूं, मोति घानातःगु पुनाय्चा जंक्व सिधय् धुंकूम्ह धकाः सीकेगु जूसा बेतालीं चिकेगु द्यः जूगु प्रतिकात्मक चिं खः । ढ) वर्खि वसः धइगु तुयूगु वसः खः । मुक्कं थ्व वसः पुनातलकी मनू सीगु अर्थ क्यनी । मिजंतय्सं छज्वलं हे तुयुगु वसः पुनातः सा मा वा बौ सिना वर्खि बारे यानाच्वंगु धइगु सीकि धाःसा मिसाम्हेसिनं वर्खि वसः पुनकि भातम्ह सीगु धका थुकी ।