स्राेत – स्व.सत्यमाेहन जाेशी
नेवाः उखान बखान
लाेक साहित्य परिषद्
नेवाः उखान बखान व खाँत्वा: खँभाय्
खँत्वाः खँभाय्या वर्गीकरण
पुराण तथा धर्मया आधारय् :
| उखान | भावार्थ |
| गणेद्यः जुइगु | प्वाथय् दइगु |
| शनिश्चरं लीगु | दु:खँ मतनीगु |
| भिद्य: दुहांवःगु | फलिफाप जुइगु |
| पुजा यानातय्गु | छुं ज्या मयाकुसे तयातय्गु |
| द्यःछाय्गु | न्हापालाक्क सुयातं भाग तय्गु |
| द्य: ल्हाय्गु | ज्या शुरु याय्गु |
संस्कार संस्कृतिया आधारय् :
| आगं प्वलेगु | गुप्तगु खँ प्वलेगु |
| गजू छुइगु | जस काय्गु |
| बाजं थाय्गु | फुक्कस्यां सीकेबीगु |
| ब्याहा: न्याय्केगु | बेइज्जत याय्गु |
| जात्रा न्याय्केगु | ल्वापु याय्गु |
| बाह्राः च्वनेगु | सुनानं मखंक च्वनाच्वनेगु |
नीतिया आधारय् :
| मनू लनेगु | मनू म्हसीकेगु |
| थाना स्वय्गु | दु मदु सीकेगु |
| थ स्वया: थुकलं बीगु | थःत हे मभिं जुइगु ज्या याय्गु |
| हलू जुइगु | न्ह्याम्हनापं मिलेजुइगु |
| ख्वाः ब्वया: नय्गु | थ:गु सान जक क्यना: नइम्ह यात धाइगु |
| व्यक्वय् वा दुम्ह | दुष्टम्ह |
प्रकृति तथा शरीरया अंगप्रत्यंगया आधारय् :
| फय्गं | फताहा |
| सिसि थां | तसकं बल्लाःगु |
| छप्वाः म्हुतु | फुक्कसिया व हे छता खँ |
| भाजं मिखाः | न्हयाथेंज्यागु नुग:मछिंगु घटना जूसां मिखाय् ख्वबि मवइम्ह |
| याकुं प्याय्गु | तसकं प्रोत्साहन तथा सुरक्षा बियातय्गु |
| ल्हाः ताहा: | खुइगु बानिदुम्ह |
| पालित:या धू | तसकं हेला यानात:म्ह |
आर्थिक स्थितिया लिघंसाय्
| फिइ लः लुइगु | न्ह्याक्व बिउसां मगाइगु |
| लक्ष्मी दुहांवइणु | फलिफाप जुइगु |
| ध्यवां भाय् मल्हाइगु | थ:गु औगातँं भ्यावे मजूगु |
| झंग:लाइगु | धोका बीगु |
| थस:पाः ल्हा | करपिनिगु जक काइम्ह |
| लुँहिति वहःहिति हा: | आपालं आम्दानि जूगु |
| सांगाय् ससी ल्यय्गु | मजुइगु ज्या |
पेशाया लिघसाय्
| लिसं तय्गु | संचय याना: जुइगु |
| आकासय् छेँ दनेगु | मजुइगु ज्या |
| गजू छुइगु | जस काय्गु |
| वसिघः तज्याइगु | खँ बय् बय् जुइगु |
| स्वाने छुइगु | थहाँवनेगु लँ ज्याय्गु |
सामाजिक स्थितिया लिधंसाय्
| अबु मदु धिकेपुता | हेरचाह मदुगु अवस्थाय् |
| कतिला: पाक: | थः कतिलाका: जुइम्ह |
| अरवि सल गय्गु | अय्ला: थ्वं काय्का जुइम्ह |
| अंग: गय्गु | खू जुइगु |
| बैग: फ्वगिं | छुं मदुसां करपिंके वनेमछाःपिं |
नसा तथा जीवजन्तुया आधारय्
| याक: खिचा | याक:चा जक च्वनीम्ह |
| लुताः दोह | करपिसं मबीक नं जवरजस्ती याना: काइम्ह |
| ला नल | दुख बिल |
| प्वाथय् क्व:हालीगु | नयेपित्याइगु |
| मुस्या ग्ययेकेगु | हेय्केगु |
| झंग लाय्गु | धोखा बीगु |
सामाजिक व्यवहार
| भुतिब्वय् हुँ धाःसा मल्ताब्वय् वनीम्ह | छता धाःसा मेता याइम्ह |
| धम्प न्यानां गोम्प फोसा | मचा दुम्ह कला: हय्णु |
| ज्या थकिं नय् नकिं | ज्या याय्त अल्सि तर नयथाय् न्ह्य:ने थ्यनीम्ह |
| हलू धासेंलि कु्तिं न्यायेमा:ला | वहे खः धकाः क्यनाच्वनेम्वाःगु |
| ज्यासःम्ह च्यः खँ सःम्ह द्यः | मेहेनत याइम्ह मखु मेहेनत मयाइम्हं फाइदा काइगु |
| ब्यूसा माकु मब्यूसा फाकु | थःत दुगु भिं मदुगु मभिं |
| हं धाःम्हेस्यां खापा खँ वनेमाः | सु नां छु ज्या न्ह्यथन वं हे व ज्या यायेमा:गु |
आर्थिक स्थितिया आधारय् :
| द्यां च्वय् च्वनाः न्या बछि काय्गु | छुं ग्बहालि मयासे थ:गु भाग दाबि यायेगु |
| अगः:चा मालां देगःचा लू | छु ज्या यायेधयागु खः व ज्याया नितिं छुं मिहेनत याय्म्वायेक हे पूवनीगु |
| काय् मिया: च्यः न्याय्गु | मूल्यवान वस्तु बिया: फाल्तु वस्तु काय्गु |
| ह्वाय् नं मछाः पाय् नं मछाः | छुं नं आँट याय्मफुम्ह |
| तू कूछि ल्याः स्वतलें मले कूछि ह्वब्वाः | छता वचय् याय् धातलें व स्वया मू वंगु वस्तुया विनास जुइ्गु |
| सिकःमिया स्वांने भ्वाथः | सुनां छु बस्तुया ज्या यानाच्वंगु ख: वयाके वहे बस्तुया अभाव जुइगु |
सांस्कृतिक स्थितिया आघारय्
| ग्वय् छकुतिं देखा कायेगु | भतीचा खर्च याना: आपालं लाभ काय्गु |
| जोशीं मस्यूगु खँ अल्सीं स्यूगु | विशेषज्ञं यायेमसःगु ज्या अल्सिं थ:त छिंकथं याना क्यनीगु |
| मां निं पय्न वनेला म्ह्याय् निं पयेन वनेला | गुगु ज्या निं न्हापा याय्गु धैगु खँय् |
| छ्वासय् देपुजा वनेगु | आवश्यक मजूथाय् बांलाःगु वस: पुनाः वनेगु |
| प्याखं ल्हुइमसःम्हेस्या दबू वाराक्वारा सं | थः ज्या यायेमस:गु दोष करपिंत बीगु |
| जिचाभाजु ला न्याःवनेसः | करपिनिगु प्रशंसा कायेगु नितिं थम्हं धिबा/वस्तु तनाः ज्यायाइम्ह |
धार्मिक परिवेशया आधारय्
| खड्ग ज्वनेवं देबी जुइमखु | अन्धा अनुकरण निरर्थक जुइ |
| द्यःलां द्यः पित्यन | थुवाः छखे लाका: पिवा: नं मोज याइगु |
| हारां खनाः नारां ग्याः | हारांपिं खना: शान्तपिं मनू ग्याः |
| दुःख जुल कि राम राम सुख जुलकि थः हे राम | दुःख जुलकि द्यः लूमंकेगु सुख जुल कि ल्वःमंकीगु अर्थात स्वार्थी |
आर्थिक परिवेशया आधारय्
| ल्हासाय् वनां लुँ मखं छेँय् वया कलाः मखं | निखेँ नोक्सान व वर्वादी जुइगु |
| काय् मिया: च्य: न्यायेगु | मूल्यवान वस्तु बियाः फाल्तु वस्तु काय्गु |
| मनू लने छक: लुँ लने सच्छिकः | मनू म्हसीकेत छकलं गाः |
| दतले दयाराम मन्त कि सीताराम | दतले दानयाना जुइम्ह मन्त कि फ्वनाज्वीम्ह |
| ऋण खनाः ग्यायेम्वाः दिन खनाः ग्यायेमाः | खनेदुगु दुःख स्वयाः भवितबिइ जुइगु दुर्घटना खना: ग्यायेमाः |
राजनीतिक परिवेशया आधारय्
| खि क्वबूया लायेकू च्यूता | थःगु औकातं मचाःगु ज्याया आशा यायेगु |
| जुजुया द्वंसा ग्वय् छकुतिं पार, प्रजाया द्वंंसा जिउ धनं सरकार | शक्ति दुपिनिगु गल्ति जूसां छुं मखयावनीगु तर शक्ति वा ख्वाःमदुपिनि गल्ति जुल धाःसा त:धंगु सजाँय फयेमालीगु घ्यः व जा नं नय् मय: |
| तरवार चोट नं फयेमयः | तःधंगु जोखिम नं कायेमयः ,उकिं दइगु फाइदा नं मय: |
ऐतिहासिक घटनासम्बन्धी
ख्वप जुजुयागु अन्न नया: यमि जुजुया बखान | छम्हेसिगु दाना नया: मेम्हेसिगु प्रशंसा याय्गु |
कोय्ना खुसी बंसी तायेगु | असम्भवगु ज्या यायेगु |
ध्वाखा मचाःबलय् बुँ वने हथाय् चाः | ज्या याय्गु स्थिति हे मदय्क नं ज्या याय् हथाय् चाइगु |
धाय्बलय् अःपु धरहरा त:पु | धाय्बलय् अ:पुगु तर ज्या याय्बलय् थाकुगु |
पशुपक्षी तथा प्रकृतिया आधारय् :
साया घा: कोखं मस्यू | थःगु दुःख थःके हे |
क्वःजूगु सिमाक्व:द:गु | संयोगं मभिंगु ज्या जुइगु |
खुसी छी धुनेवं तुतां ल्वःमं | गुण ल्व: मंकीगु |
हासा दाया: भौ ख्यायेगु | छम्हसित ख्यायगु नितिं मेम्हसित ख्यायेगु भाय् यायेगु |
तुफिं पुइम्वाःक फसं पुइका यंकल | मिहेनत हे यायेम्वाय्क थ: मय:गु वस्तु चिलावनीगु |
भौयात दाःगु खं भौ नं दुरु त्वंगु मखं | दन्द ब्यूगु फुकस्यां खं तर वं भौचां याःगु गल्ति सुनां मखं |
अर्ती-उपदेश तथा हास्यव्यङ्गग्यया आधारय्:
| कोखं न्हायपं यन धायवं कोया लिउलिउ बनेगुला | विचा:हे मयासे करपिनिगु लहलहलय् बनेगु |
| न्हि हूगु नं मस्यू न्हाय् ध्यंगु नं मस्यू | थःत खःगु वा मखुगु या:गु मस्यूगु |
| दुरु न्ह्यायेदुम्ह साया लात फयेमा: | थःत फाइदा जुइगु खँय् दुःख नं सहयायेमा: |
| फसिपु पिनां तुसि सइला | छु ज्या यानाः उकिया जक फल दइ मेगु फल दैमखु |
| बांला:म्ह कला:थ: जुइमखु | बांलाःगु बस्तुखय् फुक्कसिया मिखा वनी धयागु |
| घौबजि नकेत्यः इष्टमित्र ब्वनेमत्य: | करपिंत छछाः नकेज्यू तर थःगु गुप्तगु खँ सीकेबी मज्यू |
| ऋण खनाः ग्यायेम्वा दिन खनाः ग्यायेमा: | स्यूगु समस्यायात न्ह्याथे याना: नं समाधान यायूफै तर मस्यूगु समस्या खना: ग्याय्मा: धैगु अर्थय् |
| अबु दालाया दुने मदु | छु खँ कनेमते धाल व हे खँ कनीम्ह |
प्रकृति तथा शरीरया अंगप्रत्यंगया आधारय्
| न्हाय् ध्यना: सर्ग: खनेदु | थःगु नोक्सान जुइका: फूर्ति याय्गु |
| तुफिं पुइम्वाःक फसं पुइका यंकल | मिहेनत हे यायम्वायक थ:मयःगु वस्तु चिलावनीगु |
| ख्वा: चुला: नयेमदु | रुप जक ब्वयां मज्यू मिहेनत मयाय्क छुं नं दैमखु |
| न्या:सी कं मसी | तसकं सास्ति जुइ्गु |
| न न्याः वा मव: | खँ अप्व: ज्या धाःसा मन्याः |
| खुस: मनूया गुस: गल: | असम्भवगु खँ |
थुकथं च्वय् न्ह्यथनागु खँत्वा:खँभाय्/छुनाखँ नेवाः बन्धुजनपिनिगु समुदायया राजनीतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, धार्मिक, नैतिक मूल्य मान्यताया नापं अमिगु जीवन पद्धति जीवन वृक्तियात यचुक्क ब्वय्गु याःगु दु । नेवाः तथा सभ्यतायात म्हसीकेगु छपा: यचुगु न्हायकं नेवा: समाजय् प्रचलित खँत्वा: खँभाय् जुयाब्यूगु दु ।
| उखान | भावार्थ |
|---|---|
| ख्वाः स्वयाः खँल्हाय्गु | भेदभाव नीति ज्वनाच्वनेगु |
| ध्वंया इलय् | लिबाक्क |
| ध्वंलाय्गु | हुलय् याय्गु |
| खापां काकाः ख्याः | स्याख्याः |
| खागलय् लुँपलिं चीगु | म्वाःमदुगु वस्तुइ अापाः खर्च याय्गु |
| खासा वंगु लँ सीदु | न्ह्यागु ज्या याःसां कर्पिन्सं सीगु । |
| खि जुइगु | सितिं वनीगु |
| ह्यंग्वाः सिलां ताकुचा जुइ ला ? | संम्भव जुइ मखुगु खँ |
| होटेलय् दुने जात मदु | होटेलय् थजात क्वजात धयागु मदु । |
| हिति हाःथें धन हाइ मखु | धन अःथे दुहां वइ मखु । |
| हलू | न्ह्याम्हलिसें नं मिले जुइ फुम्ह |
| तापाःख्वाः | तःन्हुलिपा नापलाइगु । |
| तासया छेँ | बःमलाःगु । |
| तारन् तय्गु | भय मदय्केगु |
| ताकसिं वैद्य | अन्दाजं वासः याइम्ह । |
| ताख्वाँय् | मताःछू याइम्ह । |
