तुलसीलाल सिंह
स्राेत – विजयलाल डंगाेल
बुंगद्य:यात सुं अज्ञात मनुखं छानात:गु प्वाकलंयात थौंकन्हय् प्रचलित भाषा ‘भोटो’ धायगु चलन दु । पुलांगु वंशावली थ्व लंयात कचिलं शब्द छ्यलातःगु दु। ‘भोटो’ खँग्व: नेपालभाषा नं मखु । थौंकन्हय् बुंगद्य: जात्रा यल देयछिं सम्पन्न जुइधुंकाः थतिं बुंगद्यः पिसालेगु धका: जावलाखेलय् याय् न्यायकी । जावलाखेलय् याय् न्यायके धुंका: कन्हयखुन्हु ‘अनुशोष’ याइ । वया सर्खुन्हु भोटोजात्रा नखः स्वनिगलय् भव्य जुइक न्यायकी । थुखुन्हु राष्ट्रप्रमुख वा न्हापा जूसा जुजु समेत वयाः भोटो स्वइ ।
थ्व पर्व छगू राष्ट्रिय नखःकथं स्वनिगलय् सरकारी विदा जुइ। थ्व भोटो व हे ने.सं. ७७७ स छक: नागमणि तनाः लिपा लुयावया: श्रीनिवास मल्ल मेगु झिनिग: हिरा छचाःकिलिं तया: तनाब्यूगु कचिलं ख: । न्हापा-न्हापा मल्लकालय् थ्व कचिलं क्यनीगु गनं हे च्वयात:गु खनेमदु । सम्भवतः पृथ्वीनारायण शाहं स्वनिगः त्याकेधुंकाः जक भोटो क्यनेगु चलन दयकुगु जुइफु । सत्स्येन्द्रनाथ गोरखनाथया नं गुरु जूगुलिं व गोरखनाथ शाह वंशीय जुजुपिनि आराध्यदेव जूगुलिं गुरुजु पल्टनया व्यवस्था व भोटोजात्राया व्यवस्था याःगु खनेदु ।
अति दुर्लभगु नागर्माण दया: महत्व दुगु थुगु कचिलंया महत्वयात किंवदन्ती बाखरन त्वपुयाब्यूगु दु । थौंकन्हय् प्रचलित किवदन्तीकथं नागराजया मिखा स्याःगु लायकाब्यूगुलिं नागराजां छम्ह ज्यापु-वैद्ययात क्वस्यलि ब्यूगु लं खः । ज्यापु-वैद्ययागु थ्व लं छम्ह लाखय् नं खुया यन । छन्हु बुंगद्य:या ज्यावलाजात्राबलय् ज्यापु-वैद्ययागु खुया यंगु थ्व लं फिना जात्रा स्वःवःबलय् लं थुवा: ज्यापु-वैद्य व लं खुया यंम्ह लाखयया दथुइ लंयाबारे ल्वापु जुल । ल्वापुया झ्वलय् थ्व लं निम्हसितं मदयक बुंगद्य:यात छायगु धका: निर्णय जुल । निर्णयकथं ‘कचिलं बुंगद्य:यात छा:गु जुल ।
तथाकथित नागराजया भोटोबारे पुलांगु पाठय् गनं हे च्वयात:गु खनेमदु । थ्व बाखं लिपालिपा राणाकालया उत्तरार्द्धय् कनेगु याःगु खनेदु । वास्तवय् थ्व भोटो अमूल्य रत्न तयातःगुलिं थुकिया महत्व दुगु खः । थौंकन्हय् अमूल्य मणि तयातःगु पुलांगु कचिलं तना: मेगु हे लं क्यनाच्वंगु धाइ । तर, थ्व खँ पुष्टी यायगु ल्यंदनि ।
स्वनिगलय् विराजमान जुयाच्वंपिं थीथी द्यःपिनिगुबारे इलयब्यलय् अजूचायापुगु घटना जुल धकाः धाइगु खँय् स्वनिग:या जनतां न्हापानिसेँ विश्वास या: । थजा:गु अलौकिक घटना आधुनिककालय् नं जूगु न्यने दु । गुबलेँ क्वन्ति महाद्य:या चःति वल, गुबलेँ मरु गणेशया ग्वाय् बुल, गुबलेँ ल्वहँया गणेशं दुरु त्वन आदि आदि आधुनिककालय् जूगु विश्वास यानात:गु घटना खः । देशय् अनिष्ट जुइबलय्, शासन व्यवस्था हिलीबलय्, लायकुली संकट वइबलय् नं थजाःगु घटनालिसे स्वानाः स्वयगु या: । देग:या गजू कुतुंवनीगु, थ:या ख: वा रथ क्वःदइगु आदि दुर्घटनायात अनिष्ट जुइगु संकेतकथं काय्गु या: । थजाःगु घटना जुइबलय् आपालं महत्व बिया: वंशावली व घटनावली ल्ह्ययातय्गु या: । तर थन वंशावली व थ्यासफुली ने.सं. ७७७ या घटना निष्टअनिष्टसिबें आश्चर्यजनक घटना दुतिनात:गु जुल । बुंगद्यःया रथ साले हे म्वाय्क घुसुघुसु न्ह्यां वनीगु घटना सामान्यतया आश्चर्यजनक खँ ख: । मेगु, बुंगद्य:या अमूल्य तिसा तंगु व हाकनं लुयाव:गु घटना धाःसा आश्चर्यजनक जक सखु रहश्यमय नं ख:।
ने.सं. ७७७ स बुंगद्य:या कचिलंनय् च्वंगु नागमणि तंगु व लुयाव:गु घटना जूगु दु । बुंगद्य:या छुं अमूल्य तिसा तनीगु धैगु तःधंगु घटना खः । बुंगद्य:या भक्तजन, सर्वसाधारण जनता, बुंगद्य:लिसे सत्तिक च्वना: ज्या याय् माःपिं पानिजु व पूजाआजाय् संलग्न व्यक्तिपिं, राजकाजया ज्यालिसे स्वापू दुपिं मन्त्री व पदाधिकारीपिं, लायकुली च्वंपिं जुजुपिं फुक्कसिगु लागि थ्व छगू त:धंगु व चुनौतिपूर्ण घटना खः । थ्व घटनाय् गलत सुचं प्रवाह यानाः यल इलन्हय् च्वंम्ह हाकुसिंह बदे व इखालखुइ च्वंम्ह मालसिंह तेपय्या छयपिन्त अपराधीकथं पोलय् या:गु खः । गलत सूचं प्रवाह याःपिं रूपसिंह बदे व निवासूर्य बदे ख: । बुंगद्य:या नागमणि व तिसा तन धाःगु तिथि ज्येष्ठ शुक्ल चतुर्दशी ख: । तिसा लुयाव:गु तिथि ज्येष्ठ कृ्ष्ण चतुर्दशी ख: । तिसा लुयावसेंलि गलत सुचं ब्यूपिं रूपसिंह बदे व निवासुर्य बदेयात जुजु श्रीनिवास मल्ल सजायस्वरूप इमिगु पाखांपिनेया फुक्क सम्पत्ति जफत यात ।
तँसा
मूख्यरूपं बुंगद्य:याबारे, बुंगद्य:या रथजात्राबारे, बुंगद्य:या देगःबारे व मेमेगु नं छु घटना दुथ्याकाः च्वयातःगु मत्स्येन्द्र वंशावली नांयागु छगू थ्यासफू राष्ट्रिय अभिलेखालय संग्रह जुयाच्वंगु दु। थ्व सफूया माइक्रोफिल्म रील ल्या: ए ९२२/७ ख: । नेपाल लिपिं व पुलांगु नेपालभाषा च्वयातःगु थ्व सफुली फुक्क यानाः २९ पत्र दु। पुलांगु नेपाल लिपिं च्वयात:गु खःसां गनं गनं देवनागरी ल्वाकज्या:गु लिपिं च्वयात:गु थ्व सफू राणाकालय् ल्ह्ययात:गु खः । थुकेया आपालं पाठ छत्रबहादुर कायस्थपाखेँ प्रकाशित वंशावलीलिसे ज्वःलाःगु खनेदु । मत्स्येन्द्र वंशावली पत्र ५ ख निसेँ पत्र ७ ख तकया दुने ने.सं. ७७७ स बुंगद्य: ज्यावलाखेलं बुंगय् लितयने त्यंबलय् बुंगद्य:या कचिलनय् (प्वाकलं वा भोटो) घानातःगु नागमणि व छुं तिसा तंगु घटनालिसे स्वापु दुगु खँ बयान यानातःगु दु । थन उगु घटना बारे ब्वैमिपिन्त अप्व: ध्वाथुइकेगु निम्ति वंशावलीया पाठ, उकिया भावानुवाद, छुँ टिप्पणी समेत बीगु कुत: यायत्यनागु दु ।
सत्स्येन्द्र वंशावलीया पाठ
सं ७७७ ज्येष्ठ शु १२
कुनु श्री बुंग भलाडत्वं ज्यावल पिसाला लिब्वाचकं यात ङाल
थ्वन संति कुनु अनुसोष कुन्हु न्हिनस साल मदलें घरचाक
तोलाव देव ङहाक धाल थ्वनसंति ज्यावल यात कुन्हु न्हिन ॥ ॥ पत्र ५ क
स पानि बदेतो पारन यात वङ बेलस रथ स्वंल्हुल्हुत धाल.
लुंगुसिंह यंग्वालन खना. थ्वनलि देव बुग बिज्याचके मतेव
रं चाबुग भलाडस धरमा कोसोयाव गलडन बस थिंङ चो
ङ. आवन ङ्हा ग्वबेलसं सेया धावं मदो. थ्वनलि देव बुग बिज्या
चके बेलस तिलहिल तोयाव स्वले हेरं कचिलंङस चोन नाग
मणि मदो खओ न्हसस चोङ तलिकाया सूर्य रथया सलया ॥ ॥ पत्र ६ क
म्हंओ तुति छपाओ मदो लङस चोङ गरुडया त्वाथ मदु, भतुया त्वाथ
मदु थथिङ उपद्वव जुव. सुनानं सेया धाव मदु श्री ३ जय श्रीनिवा
स मल्ल ठाकुरस पर्यायस. रथ पाल बुंग चोवल विमलसिंह ना
यकओ दीपंकर नायकव नेम्हस रथ पाल । थ्वनंलि थ्व मनि इ
नायलंन्हेया रूपसिंह बडेजुन इनायलंन्हेया हाकु बदेयाके ए
षालंखुया मालसिंह तेपोजया छयन अंगुलिस तयके हव जेन ॥ ॥ पत्र ६ क
खङा लाहातन कायाओ स्वया धक श्री राजसके ल्हाक. थ्व बदेव तो
पाव.यितिलंन्हेया निवासूर्य बदेनं ल्हाक थ्वनंलि ज्ये क् १४ कुन्हु
बुंगस पाल पोलाव चोले श्री ३ जयनिवास मल्लदेव ठाकुरत्वं देव
जोपर बिज्याङा बेलस थ्व मणि तलिकास सोकचाङाओ चोङाव म
णि लुलु. थ्वनंलि श्री २ जयनिवास मल्लदेव ठाकुरसन हेर १२ जि
सनेग्वलडन डोयक गा ज्या याचकाव दथ्वस तयाव थम बुग बिज्या ॥ ॥ पत्र ७ क
डाव श्री ३ परमेश्वरस्के दुंताव ताथलत्वं जुलो थ्वनंलि खडा मख
ले खडा धावस रूपसिंह बडेया सर्वस्व काल. निवासूर्य बडेया पा खान पिकाल ॥ ॥ पत्र ७ ख
बंशावलीया भावानुवाद
ने.सं. ७७७ ज्येष्ठ शुक्ल द्वादशीखुन्हु बुंगद्य: लगनखेलया थति त्वालं पिसाला: ज्यावलाखेलय् लिबाक याःन्यात । वया कन्हयखुन्हु अनुशोष (अनुशोच?) खुन्हु द्यः साःपिं हे मदुसां रथया घःचाः तुला: रथ न्ह्यात धका खँ जुल । वयानं सर्खुन्हु ज्यावला याःखुन्हु न्हिनय् पानिजुपिं पालं या:वंतले रथ स्वक: ल्हुकुल्हुकु सना: न्ह्यात धकाः धाल। थ्व लू (दृश्य) लुंगुसिंह नांयाम्ह यंग्वा:नं खना धाःगु जुल । अनंलि द्यः बुंग यने मत्य:निबलय् चकबा:द्य:या धःमा ख्वालं चुया धःमाया गलकं बँय् थियाच्चन । थ्वसिबें न्हापा न्हापा थथे जूगु मनूतय्सं मस्यूनि ।
बुंगद्य: बुंगय् यनेत तिसा त्वका: स्वःबलय् बुंगद्य:या कचिलनय् (भोटोय्) तयातःगु नागमणि मदु । अथे हे खवगु न्हायपनय् च्वंगु तरिका (कुण्डली) धैगु न्हायपनय् तीगु छताजि तिसाया सूर्य-रथय् च्वंम्ह सलया तुति छपा नं मदु। लनय् च्वंम्ह गरुडया त्वा: मदु । भतुया नं त्वाः मदु । थथे बुंगद्य:या तिसा तंगुबारे स्यू-खना धाःपिं सु मदु । थुबलय् यलय् जय श्रीनिवास मल्लं राज्य यानाच्वंगु जुल । अथेहे बुंगद्य:या रथया पाःला:त विमलसिंह नायक व दीपंकर नायक धैपिं बुंगया पानिजुपिं खः ।
कचिलनय् तयातःगु नागमणि तंगुबारे यल, इनायलन्हे (इलंन्ह) या रूपसिंह बढें वहे इलंन्ह त्वाःया हाकूसिंह बदेयाथाय् इखालखुइ च्वंम्ह मालसिंह तेपय्या (ब्यञ्जनकारया)छय्नं नागर्माण अंगुली तय्त हःगु जिं ल्हाःतं कयाः स्वया धका: जुजुयात धयाछवःगु जुल । थ्व बदेया खँ इलन्हेया निवासूर्य बदेँ धाःगु जुल । थनंलि ज्येष्ठ कृ्ष्ण १४ खुन्हु बुंगद्य:या द्यःपाला:तय् पाःहिलाः च्वंबलय् लाक्क श्रीनिवास मल्ल नं द्यः दर्शन या: वंगु जुल । थुबलय् लाक्क तंगु नागमणि न्हायपनय् तीगु तिसा तरिकाय् (कुण्डली) स्वचानाच्वंगु लुल । थ्व नागमणि लुसेँलि श्रीनिवास मल्ल नागमणियात मेगु झिनिग: मणि तना: कचिलनय् (भोटोय्) छचाःलिं चाःहुइक तया: बुंगय लोकेश्वरयात छाया ब्यूणु जुल ।
इलंन्हया हाकुसिंह बदे व इखालखुया मालसिंह तेपयेया छय्या विरुद्धय् मखुगु खँ जुजुयाथाय थ्यंकूपिं रूपसिंह बदेया सर्वस्व हरण यात । रूपसिंह बदे खुयाह:गु नागमणि थःगु हे ल्हाःतं कयास्वया धका: मखुगु खँ ल्हाःम्ह खःसा निवासूर्य बदे रूपसिंहया फय्खँ (फट्टाहा खँ) जुजुयाथाय् थ्यंकुगुलिं निवासूर्य बदेया पाखां पिनेयागु सम्पत्ति हरण यात ।
