लेख्य व लेखन ज्वलंया सामान्य परिचय
सहप्रा, ज्वाला म्थापित
पा.सं.क्याम्पसया भू.पु.वि.स.प्र.
मनूतय् थ:गु मनय् दनावःगु छुं नं विचार भाव प्वंकेगु तरिका धयागु ल्हाःतं, छ्यनं भाय् यानाः, म्हुतुं न्वंवानाः अथवा च्वया: ख:। भाय् याय्त ल्हाः, छ्यं संकीसा, म्हुतुं न्वंवाय्त म्हुतुं विभिन्न स: पिकया: भाषाया रुपय् ब्यक्त याइ । च्वया: भाव ब्यक्त याय्त आख:या नमूना माल, अले व आखः च्वय्गु ज्वलं माल । ज्वलं धयागु च्वय्त छ्यलीगु वस्तु (गुगुया द्य:ने आखः च्वइ) ख:। च्वय्गु् शुरु यासांनिसें आःतक थीथी वस्तुयात छ्यलातःगु दु । विभिन्न अभिलेखया लिधँसाय् स्वय्बलय् दकलय् अप्व: व न्हापांनिसे आ:तक छ्यलातःगु वस्तु धयागु ल्वहं ख: । वयां लिपा धातु, चा, सिं आदि छ्यलातःगु दु ।
अथे हे सिमाया हः, ख्वला आदिपाखें दय्कातःगु भ्वं, ताडपत्र, भोजपत्र व भ्वं छ्यलेगु यात । अथे हे छ्यंगु, काप: आदि नं छ्यलातःगु दु । तर दकलय् अप्व: ल्वहं यक्वतक ल्यनाच्वनीगु जुल । धातु नं यक्व तक्क ल्यनीगु खःसां मनूतय्सं गलय्याना: मेगु रुपय् छयलेगु यात । मेगु ताडपत्र, भ्वं, भोजपत्र, काप:, छ्यंगु नं नाश जुइगु जुया ता: ई तक ल्यंकेथाकु । विभिन्न इलय् विभिन्न वस्तु छ्यलेगु ज्या जुल । जब भ्वंयागु विकास जुल, लेख्य ज्वलं निरन्तर रुप भ्वंयात छ्यल । थुगु भ्वंया विकास जुजुं थौंकन्हय् थीथी गुणया थीथी साइजया भ्वंयात छ्यलेगु जुल । जुजुं जुजुं थौंकन्हय् अझ कम्प्यूटरया स्क्रीनयात लेख्यज्वलंया रुपय् छ्यलाच्वंगु दु । शुरुनिसें आःतक छ्यलातःगु लेख्यज्वलंया विस्तृत वर्णन क्वय्
बिया थें दु।
१) ल्वहं :-
ल्वहं ताःईतक ल्यनाच्वनीगु सार्वजनिक थासय् तय् ज्यूगु वस्तु जूगुलिं अभिलेख च्वय्त अभिलेखया प्रारम्भंनिसं आ:तक विभिन्न रुपय् छ्यलातःगु दु । गथेकि – शिलापत्र (ल्वहंया), स्तम्भ (थां), मूर्तिया क्वय्यागु भाग (पादपीठ), व ल्वहं हिति । ज:धुं (जलहरि) आदि ।
क) शिलापत्र :-
शिलापत्रयात ल्वहं पौ, शिलाफलक, शिलापट्टकाशासन धका: नं धाइ । थ्व ल्वहंपौ धयागु ल्वहंयात थीथी साइजयागु पत्र वा पाता दय्का: द्यःने सफा जुइक घोटेयानाः आख: की जिइक दय्की । चुलुक पालिश नं तइ । प्यकुंला:गु ल्वहंपौयात च्वय्यागु भाग ग्वःलाका अन थीथी मार्गी, थीथी इलय् थीथी चित्र च्वयातःगु दइ गथेकि सा, मृग, चक्र, पलेस्वां, शंख, ङ्या, वज्र चैत्य (स्तूप) त्रिशुल, शिवलिङ्ग, चन्द्र, सूर्य अथे हे स्वां बुट्टा वा मियागु ज्वाला (लप्का) नं दय्कातइ । थज्या:गु ल्वहंपौ विषय स्वया, च्वय्गु खँया विवरण स्वया तपा, चिइपा: जुइ । थ्व ल्वहंपौ पाटीपौवा देग: थीथी भवन सार्वजनिक थाय् आदि थासय् तयातःगु दु ।
कान्तिपुर नक्साल नारायण चौरयागु लिच्छविकालया तिथि मदुगु ल्वहंपौ व पशुपतिक्षेत्रया जयदेवया सम्वत् १५८ (७३०ई) या ल्वहंपौ लिच्छविकालया दकलय् तःपाःगु ल्वहंपौ ख:। १.२ मीटर हाक: व ३६ से.मी. ब्या नारायणचौरया ल्वहंपौ । थज्याःगु ल्वहंपौ मल्लकालयागु येँ टेबहालया नरेन्द्र मल्लया ने.सं. ६६५ (१५४५ ई) या ल्वहंपौ २६ पंक्ति च्वय् २५.५ से.मी. ब्या, दथुइ ३० से.मी. व क्वय् २६ से.मी. दु। अथे हे स्वयम्भुइ च्वंगु ने.सं.७७०(१६५६) या प्रतापमल्लयागु ल्वहंपौ नं यक्व: त:पा: । थ्व ल्वहंपौया साइज च्वय् ४० से.मी. दथुइ ४५ से.मी. क्वय् ३६.५ से.मी. दु । थज्याःगु ल्वहंपौ आःतक नं थीथी भवन निर्माण याइबलय् तय्गु चलन दु।
ख) शिलास्तम्भ (था) :-
माःकथंयागु त:जाःगु बल्ला:गु ल्वहंया थां (स्तम्भ) चाना:, ताछेयाना: घोटेयाना, माःगु विवरण की जिइक दय्का: तइगुयात शिलास्तम्भ धाइ । थ्व था सार्वजनिक थासय् तय्गु चलन दु । थ्व थां प्यखेर प्यंगू पाता दइ । थ्व थां जमिनय् क्वय् गाडे यानातइ । थांया च्वय् मूर्ति नं दइ । अनेक बुट्टा दइ । नेपालय् ल्वहं थां दकलय् पुलांगु लुम्बिनीया इ.पू २४९ या तेश्रो शताब्दीया अशोक थां खः ।
लिच्छवि जुजु मानदेवया चाँगुनारायणया ल्वहं थां चारपाते तीन मीटर त:जा:गु थामय् स्वख्यरं च्वयातःगु दु । थ्व थां काउलीया आसन यानाः दिकातःगु दु । अथे हे मल्लकालया यलयच्वंगु कृष्णमन्दिर न्ह्य:नेच्वंगु ने.सं. ७५७ (१६३० ई) या सिद्धिनरसिंह मल्लं स्थापना या:गु गरुड स्तम्भ । अथे हे येँ लगंबहालय् च्वंगु पार्थिवेन्द्र मल्लं स्थापना या:गु ल्वहंथां रञ्जना लिपिं कियातःगु दु ।
ग) मेमेगु ल्वहं पौ :-
ल्वहंपौया कथं मेमेगु पत्र गथे मूर्तिया क्वय् (पादपीठ) शिवलिङ्ग, ल्वहं हितिया ज:ख: च्वय् क्वय् हिति फ्वया ज:ख: ज:धुं (जलहरी) आदिइ नं च्वयातःगु दु । सं. १०७ य् च्वयात:गु मालीगामय् लुयावःगु जुजु जयवर्मया मूर्तिइ पादपीठय् अभिलेख कियातःगु आःतक लुयाव:गु दकलय् पुलांगु पादपीठ अभिलेख ख: । थ्व अभिलेखय् “सम्वत् १०७ श्री प ७ देव चक्र महाराजस्य जयवर्म्मण” धकाः च्वयातःगु दु ।
२) धातु :-
धातु धयागु नं छाःगु लेख्य ज्वलं खः । धातु धालकि लुँ, वहः, सिजः, सिं, नं आदि ख: । धातुइ किया: व घ्वानाः आख: च्वइ । किया: धातुया पाताय् च्वइ । थथे कियातःगु लुँयागु स्वर्णपत्र, सिज:यागु ताम्रपत्र धाइ । चाँगुनारायणय् च्वंगु नारायणया लुँया कवचया क्वय् च्वयात:गु संवत् ६०७ या अंशुवर्माया अभिलेख स्वर्णपत्र ख: । थ्व अभिलेखय् नारायणयागु पुलांगु कवच व गरुड हिलागु खँ च्वयातःगु दु । अथे हे धातुया ध्वाना च्वइगु अभिलेखय् देग: देगलय् तइगु इला ध्येबा (सिक्का) माने (चाःहिकेगु) गं, मूर्ति आदिइ ख: । थज्याःगु थासय् तयातःगु तःतःग्व:गु गंया छचा:खेरं ध्वाना अभिलेख तयागतःगु स्वयम्भुइ पशुपती आदि थासय् दु ।
धातुयागु पत्रमध्ये ताम्रपत्र छ्यलात:गु खनेदु । थ्व ताम्रपत्र त:कु चिकु यानाः विषयय् अनुसार दय्का: तःगु दु । थुकी विशेषयाना भूमिदान, राजाज्ञा व निम्ह स्वम्ह जुजुपिनिदथुइ जूगु सन्धिया खँ च्वयाः दरबारय् ताना: तय्गु चलन दु । ख्वपया तलेजु चोकय् भूपतीन्द्र मल्ल व योगनरेन्द्र मल्लया सम्वत ८२२ (१७०२ ई) या ताम्रपत्र सन्धिपत्र ख: ।
३) सिं :-
सिंयात नं लेख्य ज्वलंया रुपय् छ्यलातःगु दु । गथेकि देग:या खापाय् तोरण, मूर्ति दिकीगु त्वाकलय् तुनासिं, तुनासिं दिकिगुली नं अभिलेख च्वयातःगु दु ।
४) चा :-
चायात नं लेख्यज्वलंया रुपय् छयलात:गु दु । चायागु चैत्य, चायागु अःपा, आदि । येँया चाबहिलय् धन्नोचैत्य जिर्णोद्धार या:बलय् चैत्यया दुने व्राम्हीलिपिं चारुमती च्वयातःगु अप्पा यक्व लुयावल । उकी दुने हानं भुजिमो लिपिं च्वयातःगु ध्येबा नं लुयावल ।
लिखत पत्रय, तमसुक, कालविल, न्याय्गु मीगु आदिया लागि च्वया: थूतुलीबलय् लिखतपत्रया सिथय् चाया छाप तय्गु चलन दु । व छापय् श्री मण्डल व कलश आदि थीथी आकृति ध्वानातइ ।
५) ताडपत्र :-
ताडपत्र नं छगू लेख्यज्वलं ख: । ताडपत्र तसकं तान्व:गु थासय् व समुद्रया सिथय् (तटय्) दइगु ताय्ग: सिमाया हःयात गंका: लखय् दायका: हानं गंका पाना: शंखं घोटे यानाः पिचुका: विभिन्न साइजय्, चानाः च्वय्त तयार याइ। थ्व निगू किसिमया दु – तालिपोट व पाल्मिरा । तालिपोट तब्याः, ताःहाक:, हलुका व पिचुसे च्वंगुलिं च्वय्गु नितिं बांलाः जू । पाल्मिराया ताडपत्र चिब्या:, चीहाक,, ख्वातु व पिचु मजूगुलिं च्वय्त उलि बांला: मजू । ताडपत्र करीव १० से.मी. ब्या व ५० से.मी. हाक:या जुइ । च्व व प्वःपाखें चिब्या व दथुइ तब्या जुइ । तमसुक जूसा खवय् सिथय् चाया छाप दइ । चाया छापय् मण्डल, श्री, कलश आदि थीथी आकृति ध्वानात:गु दइ । चाया छाप दुथाय् ताडपत्रयात निसु स्वसु लथ्यानात:गु दइ । थुकी दुने जग्गाया मू, ब्याज दर आदि च्वयातःगु दइ । गुगुली धाःसा छुं नं च्वयातइ मखु । चाया छाप दुनेलाका ताडपत्रयात थूतुला तइ ।
ताडपत्रया सुरक्षा, तापक्रम कम जुइगु थासय् जुइगुलिं नेपालय् लिच्छबिकालंनिसें छ्यलातःगु ताडपत्रत सुरक्षित जुयाच्वंगु दु । भ्वंया प्रयोग मजूनिबलय् ताडपत्रयात लिखत पत्र व ग्रन्थ च्वय्त यक्व छ्यलातःगु दु । यक्वथें तमसुक छेँ, बुँ क्यब, न्याय्/मिय्, ब्यागलं तय्/च्वने, दान याय्गु बकस काय्/बिय्, बर: तय्/काय, त्यासा काय्/बिय् आदिया नितिं कानूनी दसिकथं ताडपत्र थूतुलात:गु आशा सफूकुथी जक १२०० गु ति दु । अथे हे आशा सफूकृथी दुगु दकलय् पुलांगु ग्रन्थ ने.सं. ३०० या ताडपत्रय् च्वयात:गु पंचरक्षासूत्र खः । ताडपत्र लिच्छविकालय् भचाभचा छ्यलातःगु दुसा मल्लकालया यक्व प्रयोग यात । लिपा शाहकालय् भ्वंयागु प्रयोगय् वसेंलि ताडपत्रय् छ्यलाबुला मदयावन ।
६) कापः :-
रेशमी व सुति कापःयात नं मनूतयसं लेख्यज्वलंया रुपय् छ्यलातःगु दु । महत्वपूर्ण धार्मिक विवरण च्वय्त थ्व वस्तुया अप्वःथें छ्यलातःगु खनेदु । पौभा: फुक्क कापतय् च्वइगु कला व अभिलेख ख: ।
७) भ्वं :-
थौंकन्हय् संसारभर लेख्यज्वलं छ्यलातःगु थ्व हे भ्वं ख: । थ्व भ्वं थीथी आकारयागु थीथी गुणयागु भ्वं थौंकन्हय् न्ह्याथाय् नं उपलब्ध दु ! थ्व भ्वं वनस्पतिया नायुगु मसिनो रेशां दय्कात:गु लथ्यायज्यूगु सालुगु लेख्यवस्तु हे भ्वं ख:। थ्व विदेशी भ्वंया आविष्कार १०५ ई. चीनय् जूगु ख: ।
तर नेपालय् छ्यलीगु नेपाली भ्वं अलग कथंया दु । थन भ्वंया प्रयोग यक्व पुलांगु नं दु । छगू अनुसन्धानय् नेपाल सम्वत् शुरु निसें हे भ्वंतय् च्वयात:गु अभिलेख खनेदु । ताडपत्रया नापनापं भ्वं नं छयलात:गु दु । भ्वंया छ्यला ताडपत्र स्वयां अ:पुगुलिं विस्तारं ताडपत्र तनावन अले भ्वंयात जक छ्यलेगु जुयावन । नेपालय् दयकीगु भ्वंयात कचिभ्वं धका: धाइ । अभिलेखालय सुरक्षित ग्रन्य अभिलेख यक्वथें थ्व हे कचिभ्वंतय् च्वया तःगु दु । नेपाली कचिभ्वंयात मः तया: प्यबः न्याबः प्यपुंका गंके धुंका: पिचुसे च्वंकेगु निति ल्हाकातय्गु याइ । ग्रन्थयात किलं मनकेत वा ग्रन्थया आयु ताहाक: याय्त निखेरं वा छखेरं जक हरताल इलेगु याइ । हरताल धयागु म्हासुगु छगू प्रकारया विष ख: ।
थथे इलातःगु भ्वंयात हरितालिका नं धायगु याः । थज्याःगु भ्वंतय् ग्रन्थ बाहेक गुगुं कालबिलया, ब्यागलं च्वंगुया भ्वं नं च्वयातःगु दु गुकी छगू हे कथंया ब्यहोरा निथाय् वा स्वथाय् वा ग्वम्ह नाप कालबिल जुइगु खः उलि हे थासय् च्वया दथुइ दथुइ स्वांफ्व: बुट्टा च्वयातइ । स्वांफ्व: च्वयात:थाय् लाक्क बाकू याना: कालबिल या:पि सकसितं छकू छकू इनाबिइ । लिपा छुं जुयाः कचमच जुलधाःसा व हे भ्वं ज्वःलाका स्वय्गु चलन दु । थज्याःगु भ्वंयात बाकुपौ धाइ । नेपाल संवत् ६९१ हितोपदेश भ्वंतय् च्वयातःगु ग्रन्य अभिलेख ख: । भ्वंया आविष्कार जुसेंलि ताडपत्रया छ्यला म्हो जुयावन । अय्सां लिपातक तमसुक च्वय्त, ताडपत्र ग्रन्य च्वयत भ्व॑ छ्यलेगु यात, तर लिपा वना: थौंतक भ्वं हे छ्यलेगु यानाच्चन । लिच्छविकाल लिपा ने.सं. १०३ निसें ताडपत्र छ्यलातःगु दु । ने.सं. ५०० – ७०० तक अधिमात्रा ताडपत्र छ्यलात:गु दुसा भ्वं नेपाल संवत् १०० निसें भचा भचा याना: छ्यला ने.सं. ७०० निसें यक्व छ्यलायंकल, अले ताडपत्रया छ्यला कम जुजुं वन ।
८) नीलपत्र :-
मः भ्वंतय् गाढा वँचु रङ्ग पाना: ग्रन्थ च्वय्त दय्कातःगु भ्वंयात नीलपत्र धाइ । उकी लुँचुं वा वह:चुंया मसि दय्का रञ्जनालिपिं बौद्ध वा हिन्दु धार्मिक ग्रन्य च्वइगु ख: । थुकी न्हापांगु पतिइ ग्रन्थनाप सम्वन्धित द्यःया चित्र नं च्वयातइ । नीलपत्रय् च्वयातःगु ग्रन्थ आशासफूकुथिइ ६० गू ति दु । अथे हे मेगु अभिलेखालय् नं संग्रह जुयाच्वंगु दु ।
९) हाकु सफू :-
थ्व छगू छुं च्वया: मत:गु हाकुगु उँ पानातःगु भ्वं खः । थ्व नं कचिभ्वंयात म: तया: निब: स्वब: प्यपुंका ख्वातुका थ्यासफू थें लथ्याय् जीक दय्का तइ । थुकी छुं खँ ल्वःमनि धका: सलानं च्वय्गु याइ । म्वालकि हुयाछ्वइ । थ्व अप्व:याना गुथिइ प्रयोग याइ ।
१0) भोजपत्र (भुर्ज सिमाख्वला) :-
भोजवृक्ष (भुर्जवृक्ष) ख्वाउँथाय् विशेषयाना हिमाली प्रदेश जुम्लाय् दइगु सिमा ख: । थ्वहे सिमाया ख्वलां भोजपत्र दय्की । थ्व सिमाया ख्वला ख्वात्तुसे बल्ला:गु जुया च्वय्त ज्यालगय् जुल। भोजवृक्षया ख्वलायात बल्लाकेत चिकंपाना: गंका: । शंखं घोटे याना: चुल्लुसे च्वंकी । थ्व भोजपत्र सालुसे च्बना एक गज जक ताःहाक जुइ। थ्व पत्रय् ग्रन्थ च्वय्गु याइ । विक्रम सम्वत् चौथौं शताब्दी ताकायागु आगमसूत्र व पञ्चरक्षाया ग्रन्थ च्वयातःगु भचा भचा दु । भोजपत्र ताडपत्रथें बल्ला मजू, हान थ्व बस्तु चिकुथाय् याकनं नाश जुयावनी, अथेजुया थ्व वस्तुइ च्वयातःगु अभिलेख नेपालय् यक्व मदु ।
११) लेख्यज्वलं (Tools)
छुं नं खँ च्वय्त दकलय् न्हापां विषय दय्माल । व हे विषय च्वयातय्त च्वय्गु वस्तु माल । च्वय्गु वस्तुयात लेख्यज्वलं धाइ । व हे लेख्यज्वलं वस्तुइ च्वय्त छ्यलीगु उपकरणयात लेखन सामग्री घाइ । प्राचीनकालंनिसें आ:तक मनूतय्सं अभिलेख च्वय्त थीथी इलय् थीथी वस्तु अले वस्तुयात ल्वःगु माःगु विभिन्न उपकरण छ्यलातःगु दु । छुं नं च्वयाः ल्यनाच्वंगु वस्तुयात अभिलेख धाइ । विशेषयाना: निगू कथंया छा:गु व नायुगु वस्तुइ च्वयात:गु दइ । गथेकि गुफा चित्र, शिलापत्र, सुवर्णपत्र, ताम्रपत्र, भुर्जपत्र, कापः, भ्व॑ आदि। ईया ह्यूपा नापनापं कथहं ल्वहंतय्, धातुइ सिमाहलय् च्वय्गु याना: हहं वनस्पतिपाखें तयार याइगु भ्वँतय् च्वय्गु यात । थौं आधुनिक प्रविधि छ्यला तयार याइगु भ्वँतय् च्वय्गु जुल । विज्ञान व प्रविधिया विकासं याना: कम्प्यूटर टाइपयाना: प्रिन्ट पिकाय्गु प्रचलन अप्व: जुयावयाच्वंगु दु।
प्राचीनकालय् धातुइ व ल्वहंथें जाःगु, छाःगु वस्तुइ अभिलेख च्वय्त छ्यलीगु उपकरण धयागु कीगु ज्याभः (छिनो) हतौडा (मुग:) मसि, खिप:, खरी, शलाका (रुलर) आदि । अथे हे नायुगु वस्तु ताडपत्र, भ्वं, काप:, आदिलय् च्वय्त माःगु ज्वल॑ धयागु कलम, मसी, कापा (रेखापटि), रुल (सलाका) कीगु मसिनो छली आदि ख:।
हस्तलिखित ग्रन्थ च्वय्त अबलय् खय: (खयर) याःगु हः दाय्काः मसि दय्की । थ्व साधारण प्रयोग याय्त जक छ्यली । बांला:गु भिंगु भ्वंतय् च्वय्त पाको मसि दय्की । थ्व पाको मसि दय्केत मसि लाहालय् स्वाग तया दाय्का उकिया तिइ (झोलय्) अज: तया पाको मसि दय्की । थ्व मसि ल: लाःसां स्यनीमखु । व हे लाहालय् रङ्ग तया: रंगीन मसि दय्की । नीलपत्रय् च्वय्त लुँ वह:या मसि दय्की । लुँ वह:यात गुँदय् घोटेयाना दय्की । लुँमसि दय्केत हिंगुल घोलेयाना दय्की । म्हासुगु मसी दय्केत हरिताल घोटेयाना: दय्की ।
कलमं च्वय्त पंयागु कलम दय्काः मसी थुना च्वइ । थ्व कलम पं, निगोलो, न आदियागु दय्की । अथे हे दुम्सीया पपु (प्वाँख) नं कलम दय्की ।
कापा (रेसापाटी) धयागु च्वय्गु वस्तुइ आख: च्वय्त तप्यंक समान जुइक ध्व: सालेत छयली । सिंयागु फलेक (कथी) उथें जुइक खिप: प्यनातइ । खिपःया द्यःने भ्वं तया: भ्वंतय् द्य:ने घोटे याना थ्व: सीदय्कि अले व हे ध्वलय् तप्यकं आख: च्वइ । आख: तप्यंक च्वय्गु सिंयागु बालां दय्कातःगु रुल (सलाका) नं प्रयोग यायुगु चलन दु।
अभिलेख च्वय्गु प्रविधि, च्वय्गु वस्तु स्वयाः फरक फरक जुइ । च्वय्गु वस्तु निगू कथंया दु । छाःगु वस्तु व क्यातुगु वस्तु । छा:गु वस्तु गथेकि ल्वहं, धातु, सिं, चा आदिइ थज्यागु वस्तुइ आखः च्वय्बलय् किया वा ध्वाना च्वय्गु याइ । ल्वहतय् च्वइबलय् न्हापां च्वमिं ल्वहंतय् मसिं आखः च्वइ अले उकी द्यःने लिपिकारं ल्वहंतय् कीगु कतांनं किया: अभिलेख च्वइ । गुगुं अभिलेखय् आखः किया: मसि जाय्की, गुगुं अभिलेख आख: थहां वय्क ध्वाना दय्की । थथ्रे च्वय्त न्हापां रुलं वा कापा नं ध्वः साली ।
क्यातुगु वस्तुइ च्वइगु अभिलेख न्हापां भ्वं दय्की वा ताडपत्र तयार याइ । भ्वंतय् जुया कापानं वा रुलं ध्वः दय्की । अलेतिनि पंयागु कथिं मसि थुना आखः च्वइ । स्वर्ण मसि तुयुगु वह: मसिं ताडपत्रय न्हापा ध्वः साली । अनं मसिं पंयागु वा दुम्सीयागु पां, न्ह्यागलिंसां आखः च्वइ । ताडपत्रय् आख: कतांनं किया: उकी मसिं जाय्का नं च्वय्गु चलन दु ।्
