चित्रकार

चित्रकार (पुं) समुदाय् म्हसिका

१. म्हसिका

           चित्रकार जाती त न्हापां निसें परम्परागत चित्रकलाया लजगा (पेशा) ज्वना जीवन हना वया च्वंपीं खः । पुं धइपिसं मेमेगु नेवाः जातीया नापं खस् , गुरुङ मगर आदि जातिया दश कर्म खंकेत माःगु पुजा ज्वलं नापं कघाइगु च्वज्याय् योगदान विया वइच्वंपिं खः । देग, मठ मन्दिर, विहार, नास द्योः, आगं द्यो, नापं द्योपिन्त मिखा कंकेगु लंपु छायेगु व सामाजिक व्यवहारे माःगुतक च्वयगु ज्या याना च्वंपिनत हे पुं (चित्रकार) धाइ । 

          रत्नकाजी बज्राचार्यज्यूं पिकागु नेवाः संस्कार संस्कृतिया ताः चा धैगु सफुति नं न्हेथना वःगु दु । पुण्यकारया अप्रभंशय् पुं जूवंगु धका नं धा । चित्रकार पुं तयसं याना वया च्वंगु लजगाः कथं पुण्य कार्य स न्हयावलें तत्पर जुया पुवंकिपिं जूगुलीं पुं धाःगु खः । गुलिनं देगः देगलय् विज्याना च्वंपिं देवदेवी तय्त ल्रम्पुलिं छायेगु ज्यायाना देवदेवी पिनीगु मूर्ति पुवंकेया नापनापं पूजा क्रियास छेयेले माःगु गं कलश, पूर्णाकलश, अष्टमंगल पौभाः आदि च्वयाः साकार रुप वीपिं जूगुलिं नं थ्व जातियात पुं धयागु संज्ञा विया च्वंगु खः । 

         थ्वः हे पुं तय्गु लजगाया ह्यूपा कथं थौकन्हय् वया समसामयिक कला मोडर्न आर्ट नां कःधाना वया च्वंगु दु । चित्रकार (पुं) तय्सं च्वइगु चित्रकला खंय् थःगु हे मौलिकपना दु । धार्मिक ज्या व सांस्कृति ज्यायात स्वापू तया थःगु हे मौलिकता विया च्वंपिं पुण्यकार (पुं) खः । 

          चित्रकार त खास याना स्वानिगया बासी त जूगुलिं येँ , यल, ख्वप, देशे च्वना च्वंगु दु । वंश व पुस्ता थाय् हिला मेमे थाय् च्वं वंपि मध्ये नुवाकोट,  धादिङ्ग,  बनेपा, धुलिखेल, हेटौडा, पाल्पा, नारायणघाट व चितलाङ आदि थासे नं चित्रकार तय्गु बसोबास जुया च्वंगु दु । मौजा दुपिं चित्रकार त झापा, वर्दिया, जनकपुर वीरगंज व विराटनगर आदि थासे नं च्वंपि दु । थाय् वाय् हिला वना च्वंपि चित्रकार (पुं) नय्सं  थगु परम्परागत लजगा ज्वना ज्या याना च्वंगु धासा न्यने मदु । 

पुं तय्गु जन संख्या थुलिहे दु धैगु आधिकारीक तथ्याँङ्क चित्रकार (पुं) समाजं नं सीकेया लागि अनुसन्धान हे याय मानीगु दु । अय्सां सम्पर्क दुं कथं न्यने कने यानाबलय् करिव ७००० (न्हय्दो)  ति दुगु खं थन न्हथना च्वना ।  

चित्रकार (पुं) तय्गु शिल्प खास याना नेवा जातिया विधि व्यवहार हनेत माःगु ज्वलंत मध्ये नाग च्वयगु, लक्ष्मी द्यो, साया वइबले तइगु ख्वापाः मोहनीया भगवती दुर्गा भवानी, सोन्ती नखःया लक्ष्मी द्यो , इहिपा याइवले लुखा दुवा च्वयेगु न्हूगु छें दनीवले शान्ती स्वस्तीया प्रतिक अष्ट मंगल, सलापा च्वयेगु, मरीकसी च्वयगु आदि च्व ज्याय् थःगु शिल्प क्यना च्वंपिं खः । थौंकन्हेयागु प्रेश हे मदुनी वले सिंयागु थासा दयेका थी थी रंग भरेयाना चित्र त पिकया च्वंपिं खः । भूगर्भिक खानी पाखें पिहां वगु प्राकृतिक रंगयात पुत् वंका केलाः पक्कागु रंग तया थी थी द्यो तय्गु पौभा च्वयेगु ज्या याना वगु दु । थौकन्हे रसायनिक मिश्रणं तयारी रंग त वय न्ह्यो थःपिन्स हे रंग दय्ेका पौभा च्वइगु ख । थज्यागु रंगं च्वया तःगु चित्र त फोहर जुया बाँमलाना वंसा लखं सिलेवलय् यच्चुसे च्वना व । थुकिया अलावा ख्वापा दयकेगु, च्वयगु ज्या नं फुक चित्रकार तयसं याना वःगु दु । पिठ पिठया गं प्याखं नवदुर्गा द्यो, लाखे, तानां किसी आदि पिनी ख्वापा दयेकेगु व च्यय्गु ज्या याना वःगु दु । चित्र ल्हा चिल्ला च्वयेगु द्योयागु ख्वापा (नवदुर्गा) दयकिवले सुचिनिचि याना विधि पुंवंक दयके मागु व चित्रकार यागु ज्या सिमधेकं पुजाया विधि पु मवनिगु आगंद्यो, नासः द्यो च्वयबले मिखा मकेंकं पु मवनीगु (पूरा मज्वीगु) थ्वहे पुं तयसं च्वज्या पु वकीगु जूगुलिं थ्व च्वैपिन्त पुं धका धाइगु लोक युक्ति दया च्वंगु खः । यले, बुंगद्यो, अष्टमात्रिका, आदि गंप्याखं द्यो तय्गु रंग तया पुं वंकेगु ज्या नं याना वया च्वंगु खः । थुकिया अलावा फोटो ग्राफि व राणा कालिन निसे राजपरिवार पिनीगु लाइफ साइजया फोटो त च्वयेगु , फोटो खिचे यायगु आदि ज्या याना वया च्वंगु दु । थुकिया नाप ई कथं बुंज्या, सिकःमी, दकःमी, शिक्षक, उद्यमी, सरकारी सेवाय् , स्वास्थ्य सेवा आदि व्यवहारिक जीवनयात मागु कथंया थी थी ज्या नं याना वया च्वंगु दु । 

         पुं समुदायया थी थी कथंया संस्कृति संस्कारं व धर्म कर्मया सम्पूर्ण पुजाय् गुभागु हे माः । परजात नाप इहिपां जुया संस्कार न्ह्याका च्वंपिंसं ब्रम्र्हू पुरोहित तया नं विधि व्यवहार न्ह्याका च्वंपिं दु । बौद्ध धर्म कःधाना बज्राचार्य पिं पुरोहित तया कर्म काण्ड यानाः वया च्वंसा बज्रयानया नाप नापं थेरवादया सिद्धान्त कथं बौद्ध विहारे वना भिच्क्षु अनागरिका पिंथाय् वनेगु । व इहि यायेगु बाह्रा तय्गु आदि कर्म त थेरवाद बौद्ध धर्म अनुसार नं न्हयाका वया च्वंगु दु । चित्रकार (पुं) समाजं नं इलेब्यले बौद्ध तिर्थ यात्रा धका बौद्ध विहारे यात्रा वनेगु नं चलन जुया वःगु दु । 

          चित्रकार (पुं) तय्सं आगं ढकीं व वज्रयानया संस्कार सम्वन्धि चित्रत च्वइगु जूगुलिं हे गुरुजु पिसं विशेष कथं चित्रकार (पुं) तय्त दिक्षित याना देखा विइगु चलन आतकनं न्ह्याना वया च्वंगु दु । थी थी कारणयाना थ्व देखा कायेगु प्रक्रियाय् कमि वया च्वंगु खनेदु । 

            जव नेपाः गालय् नें.सं. ४४५ पाखे बुद्ध धर्म अन्तर्गतया बज्रयानी सम्प्रदायया भिक्षुत भारत पाखें दुहां वल, अनंलिपा यक्को धैथें नेवा तय्गु बज्रयान सिद्धान्त कथं पुजा यायेगु चलन व बौद्ध मार्गित बज्रयानी हे जुया वगु खः । थ्व समुदायलय् ने.सं. ५०० पाखे कट्टर हिन्दु धर्मया अनुयायी जुजु जयस्थिति मल्लं भारतया थी थी थासं बम्र्हूत सताः इमिगु सल्ला कथं हिन्दु धर्म मानय् यायेमागु कथं दवाव विया करं लाद्य् याना बुद्ध धर्मयात न्हंका छ्वय्गु नियतं भिक्षुतय्त भिक्षु जुइ मदइगु कानून लागु याना विसेंलि वहे भिक्षुत (बज्रयानी) लिपा बज्राचार्य जुया वंगु धापु दु । उमिगु हे पुर्खा आःतक नं पुं समुदायया धर्म गुरु गुरुजु पुरोहित जुया पुजा याना वया च्वंगु दु । 

             गोपाल राज वंंशावलीया प्रमाण कथं नेपाल सम्वत ५१५ माघ शुक्ल दशमी कुन्हु जातीया कार्य विभाजन यावले मनूतय्सं याना वया च्वंगु ज्या या आधारय् जुजु जयस्थिती मल्लं पुं तय्सं किपा (तस्वीर) च्वयेगु विशेष याना द्यो व द्योनाप स्वापू दुगु धार्मिक ज्या खं यात माःगु ज्वलं च्वया वःपि खः धका विभाजन याना ब्यूगु कथन दु । थ्वहे ज्याखंया आधारय् जात दयेकूगु धैगु कथन दु । चित्र च्वइपिन्त “पुं” धैगु अधिलेख शिलालेख, थ्यासफुति व मेमेगु ऐतिहासिक दशू कथं न्ह्यथना तःगु दु । उकिं जातीया विभाजन याये यक्को हे न्ह्ये निसें चित्रकार (पुं) तय्सं पौभा च्वया तगु प्रमाण ब्चत या ल्भउब िद्यष्कजलग ःबलमब िज्ञढडछ सफूतिं प्रमाणित यागु दु । 

                 चित्रकार (पुं) तय्गु दसु गवलेंनिसें दु धैगु खं प्रष्ट मजूसां लिच्छविकाल स्वयाःनं न्हयवंनिसें अवस्थित जूगु खनेदु । आदिवासी जनजाती त नापं अवस्थित दु धैगु नेपाया कला कौशल नाप नापं चित्रकार (पुं) त न्हयाना वयाच्वंगु खनेदु । चिनीया यात्री हवेन् साङ्गया धापू कथं लिच्छवी कालय् दयेकूगु मान भवन, कैलाशकूट भवन व भद् निवास भवन आदि ततःधंगु राज प्रासादय् यक्व चित्र व मुर्ति लुया वःगु खं वर्णन याना तःगु दु । 

             झिंस्वंगूगु शताब्दी अरनिकोया नेतृत्वय् न्यासम्ह चित्रकार व चीन वंगु खं उल्लेख जुया च्वंगु दु । अथेहे च्यागूगु शताब्दी पाखे यलय् करुणामय्या रथया घःचाः व घःमालय् चित्र च्वयेगु आतक नं प्रचलन दु । उजु ज्या थौं कन्हेययापिं चित्रकारतय्सं अविछिन्न रुपय् न्हयाका वया च्वंगुलिं थ्व चित्रकार (पुं) त उवले निसें यागु हे वंशजं न्हयाना वयाच्वंपी जुइमाः । 

               अथेहे फर्पिङया जात्रावलय् त्यपय् दक्षिण काली अजिमाया किपा च्वयेत नाय्खिं च्वयकाः अनंनिसें यलया चित्रकारत काःवइगु चलन दु । उकिं उगु इलय् चित्रकारपिंत विशेष कदर याना तःगु खने दु । 

             झिन्छगु शताब्दीइ लुया वःगु छगु हस्त लिखित ग्रन्थ हे प्रमाणित कथं हस्त सिद्ध ल्हातं च्वया तःगु प्रज्ञा पारमिंताया अति बांलागु चित्र त खः । अथेहे १६÷१७ औं शताब्दीया दथुइ लूगु पौभा चित्र मध्ये जन बहालय् दया च्वंगु “हे बज्र ” च्वयातःगु पौभाः छगु उत्कृष्ट नमुना जू वगु दु । अथेहे ख्वपया न्येन्यापाः झ्याः दरवारया चोकया छगु अंगलय् तिथिमिति मदुगु रामायणया किपा किया तःगु लूगु दु । जयस्थिती मल्लया पालय् दयेकूगु कुमारी छेँया अंगलय् पूर्ण कदया देवी देवताया तस्वीर किपा त च्वया तःगु दु । अथेहे, स्वयम्भूया शान्तिपुरय् दुने नं अंगलय विभिन्न देवी देवाया चित्रत च्वया तःगु दु । थ्वयात माणिकमान चित्रकारं जिणोद्धार याःगु जुया च्वन । थ्वहे निगु किपाया जिणोद्धारया क्रम चित्रकारपिसं हे जारी याना च्वंगु जूगुलिं उकी च्वया तःगु माणिकमान चित्रकार व लक्ष्मी वहादुर चित्रकार लिपाया पिढिया चित्रकारपिं खः धैगु तथ्य खः । 

               न्हापा न्हापा पौभाः च्वइबलय् पौभाः च्वइम्ह चित्रकारया नां च्वयेगु चलन मदु बरु जुजुया नां उल्लेख याइगु चलन दु । पौभाः च्वकीम्हसिया जःपिनीगु किपा (तस्वीर) नं च्वकीगु चलन दु । उकिं याना लैनसिं बाङ्गदेलयागु “प्राचिन नेपाली चित्रकला धइगु सफुती नेपाःया पौभाः किपाय् थःगु हे शैली दु धकाः न्ह्यथना तःगु दु । 

जयदेव (पुं) नं इ.स. १४२० (ने.सं. ५४०) सय्  Dr.Pratapaditya Pal  धाम्हं च्वया तःगु सफु “Art
of Nepal Bishnu Mandal 1985“ लय् प्रमाणया रुपय् खने दु । पौभा च्वम्हे सिगु नां दुगु आ तक लुया वःगु दक्कले पुलांगु पौभा सायद थ्व हे जुइमाः ।

थ्व पौभालय् थथे च्वया तःगु दु । 

१. ॐ श्रेयस्तु सम्वत् ५४० भाद्र शुक्ल चतुर्दस्थान्ती थौं । धनिष्ठा नक्षत्रे शुक्रम् योगे वृहस्पति वास रे । सिंह राशी गते सवीतारीः कुम्भ राशी गते चन्द्र माशीः ।अनन्त पत्त प्वस्तक प्रतिभा त्रिये विधि क्रितम् । अनन्त ब्रत उद्यापन समपुनेदम् योज्यमान श्री लोहलनिम्ह (स्वनिम्ह) द्वी जवर श्री तेजराम सोम (श्रमण) ठा

२. (स्य) भाज्य सह भातृ श्री जयतराम सोम सर्मस्य भाज्य

सह उद्यापन सम्पूर्णदम अनेन उद्यापनेन (ज) न धन वृद्धि मार

अनन्त सुख प्राप्ति तडतेर विष्णु लोक निवास काम, अनन्त ब्रत

प्रतिष्ठा सम्पूर्ण मिति इदं पद लेक्षित जय तेज पुनेन दश मिः

दिने लिखित मि ।। सुमःमस्तु सव्र्वादा ।। शुभ ।।

अथे हे अद्वयाय राजा पुं । व उद्रयराम पुं धइपिं निम्हेसियां जानाः (इ.सं. १४७०) पाखे च्वया तःगु पौभा  गगन सिं भारो दोलखाया सैनिक प्रमुखया कलाःपिं असेनी लक्ष्मी व जीवतन पिनीगु पौभा नं दुगु जुल थ्व खं  Nepal
old Images, New Insights edited by Pratapaditya pal यागु सफू लय् दुगु पौभा खः ।  

अथेहे मेमेगु पौभात नं (पुं) तयसं च्वया तःगु यक्को दु ।

पुं देगः

          येँया वसन्तपुरय् कुमारी छेँया लिक्कसं च्वंगु देगः गन दछिया छकः येँद्यापुन्हीया इलय् छवाः तक कुमारीयात दश अवतार क्यनेगु निम्तिं जक छ्यलाःतःगु देगः हे “पुं देगः” । पुं देगःयात दश अवतार देवल धकाः नं धाः थ्व गलत खः । नेपा राष्ट्रया विशिष्ट पुं जातया कलाकारया नामं दयेकुगु देगःया नां पुंदेगः खः । छम्ह पुं कलाकारं च्वःगु किपाया बारे जुजुं अनैतिक अपराधया संज्ञा वियाः आजिवन दण्ड सजायं कथं वयात कारागारय् कुनाविल । लिपा जुजुं वाःचायेकाः पुं कलाकारया छुं द्वंगु मदु धकाः दण्ड सजाय् नं मुक्त यायेत स्वःवलय् कलाकार कारागारेहे सिना च्वने धुंकुगुलिं जुजुं पश्चाताप याना मनय् शान्ति कायेका निम्तिं दिवंगत कलाकार मोक्ष लायेमा धकाः वहे पुंया नाम्य दयेकूगु थ्व देगःया नां हे पुं देगः” धकाः विशिष्ट कलाकार जातिं पुंतय्गु नामं स्वंगु पुं देगःया वास्तविकता धापू आतकं म्वाना च्वंगु दनि । 

          मध्यकालय् वास्तुकलाय् लाय्कु व द्यःछेँय् जक मखु हरेक मनुतय्गु पुलांगु छेँय् छेँय् नं कथं कथंया द्यःतय्गु किपात च्वइगु चलन दु । दसिया रुपय् आतक नं यलय्, ख्वपय् पुलां पुलांगु छेँय् थज्याःगु किपात तया हे तःगु दनि । 

       थौकन्हय् नं झीगु संस्कारय् चित्रकारतसें कथं कथंया किपात च्वये माःगु चलन दनि । दसकर्म खंके माःगु संस्कारया फुक ज्याः चित्रकारतसें आतक याना वयाच्वंगु दु । थुकी झीगु धर्म कथं किपा त च्वइगु जूगुलिं सामाजिक नापं धार्मिक परम्परा नापं क्वातुगु स्वापू दुगु खने दु । थ्वहे सन्दर्भय् अमर चित्रकारं थःगु सफू “परम्परागत र आधुनिक चित्रकलाको एक झलक” य् धार्मिक परम्परा कथं झीगु चित्रकलाया विकास जूगु खं न्ह्यथना दीगु दु । थ्व ऐतिहासिक परम्परानिसें न्ह्याना वया च्वंगु चलनयात दुग्यंक वाला स्वत धाःसा पुं चित्रकारतय्गु अस्तित्व लिच्छवीकाल न्ह्यवंनिसें दुगु अनुमान यायेफु । 

परम्परागत धार्मिक चित्रकला

          येँ भिन्द्योया १२ दंया छक ज्वीगु मेलाय् थी थी जाति थी थी कथं ज्याःयाय् धुंका मेगु पुजा याये न्ह्यो (पुं) नं भिन्द्योयात मिखा कंकी । थ्व मिखा कंकेगु ज्या मज्वीकं मेगु छुं हे पुजा ज्वी मखुनी । सक्वे बज्रयोगिनी नं पुं तय्सं हे मिखा कंके माः । येँ पचली भैरवया जात्राय् नं पुं नं मिखा कंके धुंका जक पुजा याना जात्रा याई । थथे यक्को थासे पुं तय्गु ज्यानाप स्वापू दुगु द्यो देगः व जात्रात दु । यक्को नेवाःतय्गु छेँया थी थी पुनय् नं पुं तय्सं हे च्वैगु चिटला तिकेगु प्रचलन दु । चिटला तिकेगु धैगु हे दृष्टि कन भापा पुजा न्ह्याकी , चिटला तिकेगु धैगु विश्वकर्म खंकेगु रुपपय् काई । थुकथं धार्मिक कथंया गुगु नं होम, यज्ञ, जग्य याय्गु पुजा आजाय् पुं तय्सं हे च्वइगु अष्ट मंगल वया लिक्क लाक्क च्वंगु लागाय् तक चाहुइका तिनी पुजा न्ह्याकी । अष्ट मंगलं चाहुइके धयागु शुद्ध वा पवित्र यायेगु खः उकिं (पुं) पवित्र शुद्धया पर्यावाचक खःसा पुं पवित्रताया छगु प्रतिक खः । सत्य नारायण धलं दनेवलय् नं पुं तय्सं हे च्वःगु गरुड गया च्वम्ह नारायणया किपा मदय्कं धलं दनेगु पुवनी मखु । पुं तय्सं च्वःगु सत्य नारायणया किपा दुगु कापः खाय् धुंका जक धलं दनी । सुयातं जल नागं न्यात कि पुं नं हे सिंहया किपा च्वया पुइ हाय्का स्वन्हु प्यन्हु लिपा जल नागं न्यागु कै  मदया वनी । आगं दुगु थासे, दुहाँवनेगु लुखाय् निगः मिखा (दुष्टि) सिन्ह छपता अले खड्ग व पात्र दुगु धकिं तय्गुया आगमय् रक्षा, सतर्कया चिं कथं कार्य । थ्व धकिं नं पुं नं हे च्वइगु खः । धकिं च्वय् सिधय्वं ख्यें न्या दुगु कलः ज्वना पुजा याना लंपिचा छाय्माः । लंपिचाय् छाये धुंका भाग्य्याना तिनी धकिं पित विया छ्वै । थुकथं धार्मिक दुष्टिं वाला स्वयेवले पुं ज्या धार्मिक आस्थां जाःगु छगु पवित्रगु ज्या खः । पवित्र धैगु शुद्ध ज्या जूगुलीं हे –पुं) जाती सांस्कृतिक व धार्मिक मान्यता कया वगु जाती खः । थ्वया प्रमाण कथं नेपाया द्यो प्याखनय् येँ गथु प्याखं दिगी प्याखं, न्यतमदु अजिमाया प्याखं, गं प्याखं आदि फुक्क प्याखनय् देव देवता पिनीगु ख्वाःपा पुंतय्सं हे छ्याकीगु खः । ख्वपय् नवदुर्गाया ख्वाःपा नं पुं तय्सं हे दयेकीगु खः । ख्वाःपा काय्त द्योप्याखंया ग्वसाः गुठीं ख्येँ न्या दगुगु कलः ज्वना पुंयात लःल्हाना बिइ । अले ख्वाःपा दय्कूम्ह पुं नं किसली छाया पुजा याना जक ख्वाःपा बिया छ्वै । पुं नं पुमज्याक ख्वापातय् सिद्धि हे लाई मखुगु जूगुलीं पुं नं हे पुवंके धुंका जक सिद्धिलाईगु खं आतक नं चले हे जुया च्वंगु सांस्कृतिक परम्परा खः । थ्व फुक्कं दृष्टिं स्वय्बले नेपाया इतिहासे पुं ज्या छगू महत्वपूर्णगु आस्थावान ज्या खः । 

चित्रकलाया बिकासः

     नेपाःया चित्रकलाया ख्यलय् राणा कालिन चित्रकलायात न्ह्यथनेगु नं थन सान्दर्भिक जू । जंग बहादुरया पालय् याम्ह चित्रकार “भाजु मचा” (भाजुमां) छम्ह ऐतिहासिक चित्रकार खः । थ्व खं कलाया आलोचक नारायण बहादुर सिंह नं कुला दीगु दु ।  

         जंग बहादुरया वेलायत भ्रमणया इलय् वय्कःनापं झाम्ह भाजु मचा (भाजुमान) नं च्वःगु बेलायतया महारानी भिक्टोरियाया किपा यक्को हे बांलागु खना महारानी भिक्थोरिया थःहे तसकं प्रभावित जूगु खं न्हापा न्हापा यापिं चित्रकारतय्सं धाइगु खं यक्कोसिनं न्यंगु खं खः । भाजु मचा अत्यन्त हे सिद्धहस्त चित्रया कलाकार ९ब्चतष्कत० खःम्ह जुया जंग बहादुरं वया ब्यतिक्त चित्र च्वयगु शैली सुधार यायेगु स्वत । बालकृष्ण समं थथे धै दीगु दु “जंग बहादुरं वेलायतं लिहा वय् धुंका भाजुमचा (भाजुमान चित्रकार) यात लण्डन व प्यारिसे खंगु स्वभाविक चित्र याहे ढाचाय् स्वभाविक चित्र च्वकूगु दु ।” कुमारी छेँया जय प्रकाश मल्लया अंगले च्वयातःगु व्यक्ति चित्रं मल्लकालिन व्यक्ति चित्रया उदाहरण प्रस्तुत याई । थ्वहे चित्रयात दीर्धमान चित्रकारया अबु लक्ष्मी लालं च्वःगु धका धाई । नेपाली चित्रकला खय् चिकं रंगया प्रयोग पूर्णमानं (भाजुमचा स्व्या ५३ दं लिपा बूम्ह) विकास यागु खः । तर जंग वहादुरया फ्रान्स यात्राया अवसरे “ला प्रेस” धैगु समाचार पत्रय् “जंग वहादुर नापं नेपालं वम्ह दरवारया चित्रकार इनामेलं चित्र च्वइम्ह उल्लेख जुगु दु । भाजु बालकृष्ण समंया कथं “बेलायतं लिंहा वया भाजुमचा धका भिक्टोरिया व अल्वर्टया चित्र छगु हे क्यान्भासे चिकंर) गं च्वगु दु । भाजु मचायाहे पालय् नेपालय् आधुनिक कलाकृतिया प्रदर्शनी व चिकं रंग दुहां वःगु जूगुलीं राणा कालया चित्रकार व चित्रकार वंशजया न्हापाम्ह आधुनिक चित्रकार (कलाकार) जूवःगु खने दु । वहे भाजुमचाया प्रतिभां यानाः राणतयेगु दरवारे नं आपालं चित्रकार पिनीगु सम्मान जूगु 

          खनेदु । उगु ईया प्रतिभा दुपिं छुं छुं चित्रकार त मध्ये थपिं खः धीज नारायण , जीत नसिंङ्ग , राज नारायण सिं वयानं लिपा यापिं लक्ष्मी बहादुर, बखतमान, पुर्णमान, धीरजमान आदि आदि पिसं नं थःगु हे कला कौशल न्ह्यब्वया वंगदु । इमिगु लः रंग, चिकं रंगया किपात थनया विभ््िन्न दरवार, महल, व हनुमान ध्वाखाय् सिंहदरवारया ग्यालरी बैठक आदि थासे आतक नं सुरक्षित जुया च्वंगु दनि । 

ईकथं चित्रकारतः

       चित्रकलाया विकासय् वाःचाय्का स्वल धाःसा तेज वहादुर चित्रकार पाखें आधुनिक कलाया शुरु जुगु व वयकलं चिकं रंगया विकासे विशेष योगदान ब्यूगु खने दु । 

          वयकनं कलकत्ताय् अध्ययन नं याना दीगु खः । तेज वहादुर चित्रकारं जुद्ध कला पाठशालाया न्ह्यलुवाः शिक्षक त मध्ये छम्ह खः । वय्कलं स्यनादीपिं मेपिं नां दंपिं कलाकार पिं खः दिल वहादुर, अमर वहादुर स्व. मनोहर मान पुन कृष्ण वहादुर आशाकाजी, वावुकाजी, भाइराम, केशव, अमीर मान, गोपाल तीर्थलाल वसन्त आदि चित्रकार पिसं थःगु प्रतिभा क्यना च्वना दीगु दु । तेज वहादुर नं दरवार हाइ स्कूलय् चित्रकला स्यनेगु ज्या नं यानादीगु खः । वय्कःया काय् मदन व म्ह्याय् शारदा चित्रकारं कला क्षेत्रय् दुग्यंक ल्हाःतया च्वना दीगु दु । अनं लिपा अमर चित्रकारया चित्रकला कौशल न्ह्याकेगुली तःधंगु देन दु । 

       अमर चित्रकारया समकालिनं पिं मध्ये मनोहरमान पुन नं छम्ह नां दंम्ह चित्रकार खः । 

पुलांपि आपाथें चित्रकार पिसं परंपरागत किपा व पौभाःत च्वया थःगु लजगा न्ह्याका वया च्वंगु दु । थ्वहे परम्परागत चित्रकलायात जीवन्त वीगुया लागीं प्रेममान व अमीरमान पिसं परम्परागत कलाकार संघ, नेपाल परम्परागत आर्ट ग्यालरी चायेकाः योगदान वीगु कुतः जुया च्वंगु दु । अथे हे पौभा च्वयगुली लोक चित्रकार यागु देनं नं च्व छाय् बह जू । न्हूगु पुस्ताया चित्रकार (पुं) तय्सं आ याना च्वंगु चित्रकलाया च्वज्या –– लुम्विनी थी थी गुम्बा विहार व यलया क्वापाःद्यःया थाय् स्वय् बह जू । 

         चित्रकार वंशय् मिसापिनीगु नं आपालं योगदान दुगु खने दु । अझला परम्परागत कलाय् मिसापिनीगु ल्हाः आपालं ज्यलावंगु खं दु । लक्ष्मी द्यः नाग भगवती द्यः सायाया ख्वापा च्वयेगुलि छेँ थःगु मागु ज्या याना नं चित्रकला पेशाय् मिसापिसं व्बति कया च्वंगु दु । ल्हातं च्वइगु चित्रयात न्हापांनिसें मौलिकता कथं महत्व वीगुलिं हे थौंतःक नं प्रेसं वा मेशीनय् छापष्य् यागु चित्रयात च्वया हस्त लिखित चित्रय् महत्व दुगु खः । 

           थथे चित्र च्वयेगु ज्याय् जक मखु क्यामरां तस्वीर कायेगु ज्याय् नं पुं त गाक्क च्वन्ह्यागु खनेदु । थ्व ज्याः दकलय् न्हापां पूर्णमान चित्रकारं यानादिगु खः । 

स्वनिगःलय् नखःचखः व थिथि पर्वय् येंयापिं चित्रकार (पुं) तय्सं च्वयेमाःगु च्वज्या

घलः थाय् द्योयागु नां तिथी÷पर्व च्वज्या याइपिं

१. जनमहाद्यो जनमहाद्यो चैत्र अष्टमी रथ च्वइगु केलमुगुथी

२. जनमहाद्यो जनमहाद्यो न्हवंयाइवले लंपु छाइगु द्योच्वइगु केलमुगुथी

३. वंगले आजुद्यो येँन्ध्यापुन्हिद्वादशी द्योयात च्वइगु यसीं थनीवले

४. भाटभटेनी मफताद्यो ल्हुतिपुन्हि छन्हून्ह्यो टुंडालदेवी मफताद्योयामा ,,

५. हाडी गां थिथीद्योत  ” मिखा कंकेगु “

६. वंगले बाका भैरव येँद्याबले मासंगलीयापिसं द्यः च्वइगु ,,

७. पचली पचली भैरव मोहनी न्ह्यो सफा यायेगु वटुखल नं

८. मरु कुमारी रथ यध्यांपुन्हि न्ह्यो रथ च्वइगु केलमु गुथि चैत्र अष्टमी कुन्हु

९. हनुमान ढोका हाथाद्यो यध्यांपुन्हि केलमुयापिं (अमीरमान)

१०. भद्रकाली भद्रकालीद्यो १२ दंया छक मासंगलीया चित्रकारत

११. लुती लुति अजिमा बालाच–हे मिखा कंकेगु 

१२. हलचोक सवाभक्कू यध्यांपुन्हि मासंगली तेजवहादुरपिं स्वयम्भू

१३. जयबागेश्वरी

१४. स्वयम्भू

१५. गथु प्याखं या ख्वापा त दयकेगु 

१६. जयवागेश्वरी जयवागेश्वरी झिंनिदंया लम्पु छायेगु थःनेया पुंत

१७. विजेश्वरी विजेश्वरी छकः भिंद्यः क्वःनेया पुं त 

द्यःत च्वयेबलय् मूख्य सीके माःगु खंत मध्ये नं द्यःया रंग, ज्वंसा, तिसा वसः, ध्यान (आइकनोग्राफि) आदियात कयाः साप हे बिचाः यानाः जक द्यो त च्वयेमाःगु खने दु । 

१) मिसामचा ई (वेल विवाह)

क)ई याइँम्ह मिसामचायात ः सलापाः व मोकी च्वय्मा

ख)ई मुंकेपिंत ः ब्रम्हा क्वों, कुलिचा ज्वलं व अष्टमंगल

२) मिजंमचा कय्तापुजा (ब्रतबन्ध)

क)बौद्ध मार्ग ः कुलिचा ज्वलं, पुलु, गणेद्यो , फलिंहे व अष्टमंगल

ख)हिन्दु मार्ग ः कुलिचा ज्वलं, ब्रम्हा क्वों, पुलु, फलिद्यो व अष्टमंगल

३) ईहिपा ः 

क)मिजं ः अ)बौद्धमार्ग ः पंचबुद्ध लुखा ध्दा च्वयगु

आ)हिन्दु मार्ग ः मंचमहेश्वर लुखाध्दा च्वयगु

ख)खय्बय् ः जोगीशालाय् (यज्ञशाला) न्यागः घः व यज्ञशाला च्वय्गु ।

४) ज्या जंकू ः 

क)बौद्ध मार्ग ः कुलिचा ज्वलं, चतुर महाराज, ध्वाय्, बो सलः। पुलु, 

फलिद्यो, अष्टमंगल व लुखाध्दा च्वयगु , गणेद्यो क्वो । 

ख)हिन्दु मार्ग ः कलिचा ज्वलं, चतुर महाराज, ध्वाय्, बोसल पुलु, 

फलिद्यो, अष्टमंगल, ब्रम्हा क्वो व लुखा ध्दा च्वयगु 

५) छेँ दुनीधुंका छेँ भिंकेत बौ बिइमा ः 

क)बाँ स्याना बौ बियगु ः अष्टमात्रिका , अष्टमंगल , बौख्वा, चक्रफो, 

चन्द्र, सूर्य, फय्गं 

ख)लः बौ बियगु

अ) न्यापा ती धालकी ः ब्रम्हाइणि, ईन्द्रयणि, महालक्ष्मी , बौ ख्वा, 

चक्रफो, अष्टमंगल, चन्द्र सुर्य, व फय् गं । 

आ)साधारण ः बौख्वा, चक्रफो, अष्टमंगल, फय्गं,  चन्द्र व सुर्य 

इ)स्वपा ती धालकि ः महालक्ष्मी, बौ ख्वा, चक्रफो, अष्टमंगल, 

चन्द्र सुर्य व फय्गं

६) द्यो कूसाः द्यो जात्राय् कुईकेगु कूसा च्वय्गु । 

७) बुँगःद्यो जात्राबलय् ः रथय् छाइगु पताखय् च्वय्गु । 

८) देगलय च्वय्गु ः देगःया तुतासी, कू सल व मेमेगु च्वय्गु । 

९)गरुड नारायण ः

अ) सप्ताह यायत व 

आ) नवां यायत याइम्हसिया ईच्छा कथं गरुड गयाच्वम्ह नारायण द्यो , 

जोसा व मेमेगु च्वय्गु । 

१०) भट्टाय् मिं तयतः मिं ज्वना ब्वया च्वम्ह हनुमान च्वय्गु ।

११) जनै कै वइबले च्वयगु ः जन कै स्वया सिहं च्वय्गु । 

१२) धकिं ः 

क)प्याखं, बाजं व ज्या स्यनेधुंका पिटनेवले – नासं धकीं च्वय्गु 

ख)आगनय् लँपु छाय्गु, हिनेगु व न्हूगु तयगुबले – आगं धकी च्वगु । 

१३) द्यो प्याखं ः गाछिका च्वय्गु । 

१४) खपिं छेँया भैलद्यः – भैलद्यः च्वय्गु । 

१५) सुशाहा गणेद्यः – गणेद्यःया दृष्टि ।

१६) जरु ः– जरुं च्वय्गु । 

१) दिल्लागा १४ (चौथी) (श्रावण कृष्णपक्ष चतुर्दशी) ः– गथांमुगः (घण्टाकर्ण)(विवरणः हासाय् नेपाली भ्वँ टिकाः बौख्वा च्वया बियगु )
२) गुँला थ्व पंचमी (श्रावण शुक्रपक्ष पंचमि) ः– नागः पंचमि
(विवरण ः नाग च्वया, नागमिगु ज्या)
३) गुँलागा १ (पारु) ( भाद्र कृष्णपक्ष परेवा) ः– सापारु (गाईजात्रा) 

( विवरण ः साख्वा, पंखा व ध्वाँय् च्वया मिगु ज्या )

४) कौलाथ्व १ ( पारु ) ( आश्विन शुल्क परेवा) ः नलःस्वनेगु –घट्स्थापना 

( विवरण ः नलः स्वनेगु निसे कौलाथ्व ७ (सप्तमि) तक भगवति व भुयु फर्सिइ दैत्यया ख्वा च्वय्गु वा च्वया बियगु । 

५ कौलागा ३० (औसी) (कार्तिक कृष्णपक्ष औशी) ः– लक्ष्मी पुजा

( विवरण ः लक्ष्मी द्यो च्वया मियगु व किजापुजा द्यो च्वय्गु लोप जुइ धुंकुगु )

६. चिल्लाथ्व १५ (पुन्हि) (मंसिर शुल्कपक्ष पूर्णिमा) ः दीगु पुजा –योमह्रि पुन्हि)

( विवरण ः चिट्ला च्वया मियगु )

७. बछ्लाथ्व १ –पारु) (बैशाख शुल्क पक्ष परेवा) ः बुँगःद्यो रथय् बिज्याइ 

( विवरण ः रथय् तसांनिुे म्वादि –माँदि) ज्वलं च्वय्गु व बियगु । 

८. बछलागा चौथी (४) (जेष्ठ कृष्णपक्ष चौथी) ः सिथि नखः 

( विवरण ः सिथि द्यो च्वय्गु व मियगु ) 

९. पोहेला थ्व १५ (पूर्णिमा) (पौष शुल्कपक्ष पूर्णिमा) ः माहा वनेगु (मार बनेगु )

( विवरण ः कापःया ध्वाय्लय् शिव सम्बन्धी द्यो च्वय्गु ) 

चित्रकार तय्सं याना च्वंगू ज्याःझ्वः 

धलः थाय् द्योयागु नां तिथि चित्रकार कव

१) फंपी दक्षिणकाली झपां च्वय्गु गुँलाथ्व १४ 

(श्रावण शुल्क १४) हौगः 

२) चोखोना अष्टमात्रिका व सिंह निम्ह च्वयगु कौलाथ्व १२ 

(आश्विन शुल्क १२) ,,

३) थेचो गथूप्याखं (अष्टमात्रिका) ख्वापा च्वय्गु कौलाथ्व १३ 

(आश्विन शुल्क १३० ,,

४) चोभार लोकेश्वर (करुणमय) चौलाथ्व १५ 

(चैत्र कृष्ण औसी) ,,

५) यल बुँगःद्यो व चोकभाःद्यो “न्ह्वं” चौलाथ्व १ 

(बैशाख कृष्ण पारु) ,,

६) यल बुँगःद्यो रथया धोमाय व धःचालय् च्वयगु कछ्लाथ्व १ 

(बैशाख शुल्क पारु) ,,

७) यल चोकभा द्योया रथया धोमाय् व धःचालय् च्वय्गु बछलाथ्व चौथी 

(बैशाख शुल्क ४) ,,

८) यल मंगलय् मूल चोकया खङ्गपानी च्वय्गु –खवं) ,,

९) मंगः भिन्द्यो च्वय्गु (मंग) ञँलाथ्व ११ 

(भाद्र शुल्क ११) छुसिका

१०) नुगः भिन्द्यो च्वय्गु (नुग) ञँलाथ्व ११ 

(भाद्र शुल्क ११) नुगः

११)च्यास च्यास भिन्द्यो च्वयगु

यलया करुणामय तुतः ब्वनीगु चलन

वुंगया वुंद्य (यलया करुणामय) बछलाथ्व पारु कुन्हु यलय् रथय् तया कन्हे कुन्हु नसें  रथं क्वमका तक व प्यन्हु बिचा खुन्हु यलया चित्रकार (पुं) तय् न्हि न्हि करुणामय् द्यःया तुतः ब्वनिगु चलन दु । 

१) भैरव ख्वापा (हार्खां द्यः) ब्ववनेगु 

बुंगःद्यःया रथ सालाः याः न्यायेवं यलया लगंख्यः छ्वय्ला बूखुन्हु इखालखुइ 

भैर द्यः या निपा ख्वाःपा ब्वया गुर्जु तया पुजा याना छेंजःपिं सकसियां समय्बजि नयेगु ।

२) तारा बसुन्धरा द्यः ब्ववनेगु

यल पंचदानखुनु तस्मि, बिभ, जाकि, गोगु माय्, वा, सिसापुसा, आदि तया पुजा याना दशमिखुनु यलया क्वाबहाः (हिरण्य बर्ण महाविहार) लय् ब्वये यंकीगु । उबलय् विहारं झीगुहे तगोगु गुल्पा, माना बिया हइ ।  व खुन्हु यलया दक्व विहार, बहाः बही व छेय्खांपतिं नं द्यः ब्वये हइगु परम्परा दु । सापारुकुनु उगु गुल्पा व मानय् जाकि, वा व ताय् तया छाः वनेगु । लिपा भिन्द्यः जात्रादिंया सुथय् दः दुका वनेगु । थ्व तजिलजि क्वाबहाःलय् गुबलय् निसें न्ह्याका वयाच्वंगु दु धइग्ु थ्व बिहारया शिलापत्रय, थ्यासः सपूm व लिपि सपूmले न्ह्यब्वयातःगु दु । 

३. चौ छाःवनेगु

कतिपुन्हीखुन्हु  सुथय् यलया नागबहाः या दक्षिण ढोकां दुहांवना न्ह्यःनेच्वंगु पुर्खा थापना यानाथुकुगु चिभाः सफा याना उं, चुन पाना सुथय् हे पुजा याना चौ छावनेगु, अस्तमिखुन्हु चौ क्वकावनेगु । मतःया बलय् मतयाः फः वनेगु । 

४. यलया कात्तिक नाच (नरसिंह प्याखं) ः

थ्व प्याखंलय् हिरण्यकश्यपु जुया प्याखं हुलिम्ह यलया पुंत खः । 

ख्वपया च्वज्या – जुया च्वंगु व्यवस्था

ख्वपया नवदुर्गा द्योया ख्वापा दयेकेगु रंग तयेगु ज्या कागे अष्टमी कुन्हु लिसें शुरु  

जुइ । थुकी १३ पा ख्वापा दइ  । १ महादेव, २, गणेश, ३. ब्रम्हायणी  ४. महोश्वरी ५. कौमारी  ६. बैष्णाबि  ७. बाराहि  ८. इन्द्रायणी  ९ महाकाली  १०. सिंघिनी  ११. भैरव  १२. ब्यांधिनी  १३. श्वेत भैरव ।  बाच्छीया दुने फुकंज्या सिधयेकेमाः । थ्व ख्वापा यात महा नवमि कुन्हु ५ ताःइले ब्वयेमा । ख्वपयापिं दके अप्व सिनं स्वः वइ । चान्हे २ बजे ती द्यो जुइपिं गथुत व नाय्खिं बाजा कंबाजा (सायमी) नं थाना मस्या प्वा च्यााका द्यो काःवइ । इमिसं खाःम्येया छुयाला, कचिला व सम्येबजि द्योयात छाना मेपिंसं सुनानं मखंक दृष्टि कंकेगु ज्या जुइ । अले व ख्वापायात चित्रकार (पुं)  या ल्हातं लःल्हाना बीगु ज्या जुइ ।

नवदुर्गा द्योया लागि भ्वतय् (कागज) च्वयागु चितल्हा, (चित्रलाहा) भैरव, श्वेत भैरव, सिंह, दुम्हः, कुमारी, महालक्ष्मी व थिथि चित्र त नं वीमाः । 

योमढी पुन्हि सोन्हु न्ह्यो द्वादसी कुन्हु चांगु नारायण द्यो थाय् महा स्नान याइगु दु । उकीया लागी क्वय च्वं कलश त च्वयमाः । 

दिग कलश१०अष्ट कलश८शिव शक्ति२

ग्रह कलश९द्वादस नारायण१२स्नान कलश४

छेत्र योगिनी२सर्या,निर्या२गण गुरु२

वेंद४प्रणित कलश१श्रीलक्ष्मी यक्ष लक्षनी४

नाग कलश१भ्वयत् व भ्वीइ फसी भैरब मुर्ति–२

ख्वापा१

होली पून्ही स्वन्हु न्ह्यो द्वादशी कुन्हु निम्हचित्रकार त वना भोटया चण्डेश्वरी देगलय् च्वंम्ह भैरब विधि कथं पूजा याना रंगरोगन यायेमा । पुन्ही कुन्हु यात द्यो या छ्यों छगः च्वयगु व वाँकी ज्या च्यान्हुया दुने सिधयेकेमा । च्याचागुन्हु च्वना अनया पुजारी (आचाजु) पिन्त चित्रकार पाखें ग्वंगः स्याना भ्वय् नकेमा । गुन्हु दु खुन्हु लिहां वय् बले आचा ख्यो धाःगु थासय् लिफः मस्वसे बौ तया वइगु चलन आतक दनि । 

ख्वपया विस्का बलय प्याहां विज्याइपिं प्रत्येक द्योया इलां तय्गु चलन दु । थ्व इलांखय् छु द्यो खः वहे द्यो च्वइ, अले फुक्क द्योया द्यो कुसाय् नं ईकथं माबलय् पुंतय्सं च्वइ । चित्रकार (पुं) तय्सं ख्वपय् याना वया च्वंगु च्वज्याया धलः थुकथं दु ः

धलः थाय् द्योयागु नां तिथी पर्व चित्रकार तय्सं च्वइगु

१. टौमढी भैरव (चैत्रया प्या पाखे) मिखा च्वयगु

रथ यात्रा

२. टौमढी भद्रकाली द्योछें रथ यात्रा रंग रोगन यायेगु

(थुकिया खर्च ख्वपया गुथी खर्च अडृां याइगु खः)

३. योसीं ख्यो भैरब मूर्ति विश्का वलय् भैरव (मूर्ति) व

पंचरंगी च्वयगु 

(फै बाँहा स्यायेगु)दृष्टि खंकेगुदृष्टि च्वयेगु

(गुथि तहविल अडृां १२ हेयं् खेंय् व दाँ ४०।– वीगु दु)

४. तलेजु तलेजु भवानी सिठी नखः सिठि मण्डः च्वयगु

(थुकिया ज्याला बजि कूछिं जाकि कुछिं बिइ)

५. बनेपा व ख्वपय् नेकुधलं दयेकूसा गुंला बलय् २२ कलस हासा, पुलु व 

वज्रसलापाः, 

अष्ट मंगल व  नाग छव्यो नं मा

६. बोडे निल बाराहि गथांमुग च¥हे ख्वापा दयका वा ख्वापाते 

  (गण प्याखँ) रंग रोगन यायेगु

थ्व याये माःम्ह मन्हु नं लाकां मन्ह्यासे वया सापारु कुन्हु धुं धुंपाय् च्याका 

नमवासे व्यासी वना थःगु छे येकी (थुकिया ज्याला इ अनुसार काई)

७. नवदुर्गा नवदुर्गा गथामुगः च¥हे ख्वापाया लागि पुजा विधी 

याना चा फ्यायेगु ।

८. द्यों छें त्रिपुरा सुन्दरी यन्या पुन्ही हाकुगु रंग वा भूइ सिन्हखं 

अष्ट मंगल, कलश व 

मिखा च्वयेगु ।

९. टौ मधी भैरबनाथ या देगः चौथी खुन्हु पुलुया भैलः द्यो च्वयमा 

१०. लाकोला छें, 

टौमधीभैरवया देगः पुलु किसी च्वयेगु

(थुकिया ज्याला ख्वप गुथि खर्च अडृां सरुवा जाकि ९ पाठी वा पुलु किसी च्वःगु या ज्याला १००।– बीगु । )

चथा बले सिंहवाहन रक्त वर्णम्ह लिफः स्वया च्वंम्ह चथा द्यो मीगु चलन ख्वप्य जक दु । 

११. हनुमानघाट गंगा व स्वस्थानी मिला पुन्हि÷छ्याला पुन्हि गंगा छम्ह व 

गरुड ध्वजा नं वीमा । स्वस्थानी छम्ह च्वयेगु ।

१२. तलेजु तलेजुया मू चुक फुलपाती छन्हु न्ह्यो न्याम्ह चित्रकार नाइके व 

ज्यापालाःत  वनाः 

रंग पायेगु । 

तलेजु भवानीया दुई माजु द्यःया थाय् दयं् दशं चैत्र मसान्त कुन्हु चा यागु ग्वजाय् रंग पानाः वहयागु भुई (देमा) नाग छम्ह च्वयेमा । व बैशाख १ गते न्हू दँ कुन्हु ब्वया तइगु आतकं चलन दनि । 

भैरव गुथि  ख्वपः पाखें सिपाडोल गा.वि.स. सान्ता पौः फल्चा सछिव नीदं न्ह्यो दयेका इलय् व्यलय् न्हूधा जुया च्वंगु दु । 

ने.सं. १०१६ पाखे ख्वपः तुंछेँया हर्षवी चित्रकारं वाकुपति नारां द्योया दगलय् व भिन्द्योया देगलय् ताःहाकःगु लुं सिया तःगु पताः छाया तःगु आतक नं देगले शोभाय्मान जुया च्वंगु दनि । 

ख्वपय् कर्म काण्डया चित्र च्वयेगु ज्या

१. मचा बुइवले मचा कथिखय् तयेत ः मिजं मचायातः चन्द्र व सूर्य

मिसा मचायात ः लक्ष्मी सरस्वती

जातः खय् नं मचा या लक्षण वा राशी कथं द्यो च्वकीगु चलन दु । 

२. मिसा या इहि बेल विवाह ः

बौद्धमार्गी जूसाशिव मार्गि जूसा

कलस १७ गःतगोगु कलश खय् चतुरमुखि व्रम्हा १

दिग कलस १०गणेश १, अष्ट मंगल ७, पा 

श्री लक्ष्मी यक्ष यक्षनी ४श्री लक्ष्मी यक्ष, यक्षनी ४ प्रणीत १

नाग कलश १, गणेश कलश १ (इनाय)नाग,कलश १, भ्वतय् च्वःगु अष्टमंगल १ जोः

इन्द्र कलश जज्ञया लागि बज्र अंकित पुलु १नाग छत्र १, इहि मचाया लागि सलापा १

स्वां कीगः तयत स्वस्ति चित्र अंकित हासा छपा   सापाख्वा १

सलापाः छ्योने तयत सपाख्वा १

अष्ट मंगल १ जो

३. शाक्य गुभाजुया वडे छुइ बले ः

च्वय च्वयागु १७ कलश व ५ म्ह नाग या कलस तना २२ याई वलय् (विहारे) नं चित्र च्वकीगु । आगमय् आगं धकिं च्वकीगु । 

४. व्याहा (इहिपां) याइबलेः

वौद्धमार्गीतय्शिवमर्गि तय्

लुखाय पंच वुद्ध च्वकीलुखाय गणेश, कुमार, व्रम्हा, विष्णु व महादेव

वैरोचन अक्षोभ्य, अमिताभ, अमोघ सिद्धि,पार्वती च्वकी

रत्न सम्भव

शाक्य, वज्राचार्य व उदाय तय मह्रीकसी च्वकिगु चलन दु  स्य स्य तय् मदु । 

५. ज्या जंको याइवलेः

वौद्धमार्गी शिवमार्गी

च्वय न्ह्येथनां थे २२ गः कलश मादिग कलश १०, ग्रह कलश ९

प्रज्ञापाय् धेगु छुटृै कलस माअष्ट कलश ८, स्थान कलश ४

स्वस्ति दुगु पुलु, जंको खःया लागि सतधारा सहस्रधारा २, श्री लक्ष्मी यक्ष, यक्षनी

व्वसल २ म्ह । ४, प्रणित, १ नाग कलश १ खःया लागि ब्वसल २, अष्ट मंगल १

६. सीबलय् माःगु च्वज्या

बौद्धमार्गी जूसाशिव मार्गि जूसा

देखा दुपिं सित धासा वुद्ध, धर्म व

संघ वज्र स्वां, सपूm अंकित अखुंचाम्वाः

दुगु कलश । कूताःया लागि 

दसदिग चित्र दुगु ध्वजा, अष्ट मंगल ।

७. ज्वना कै ( जनै कै)

ज्वला नागं न्याइ कै वइबले थाय् स्वया सिंह च्वई । तुइगु, न्ह्याउंगु व हाकूगु रंग जक च्वइ । च्वय मछिं थाय् जूसा भ्वतय् च्वगु सिंह नं तिकेगु चलन दु । 

८. सप्ताह याइबले ः

गरुड ध्वजा च्वइ, भागवत पुराण कंकूसा भगवति नं च्वयगु चलन दु । तःजी याना मण्डप दयका याइगु जूसा कापतय् दश दीग ध्वजा व थी थी प्रकारया कलस नं माः । कजीया गच्छे अनुसार याकी । 

९. अप्पा भत्ताय् मि तयत ः

ह्यांगु कापतय् मि प्वा ज्वना च्वंम्ह हनुमान च्वई ।

१०. न्हूगु छे पलिस्था वा छें शुद्ध याइबले । 

मिला (धुरी) या लागि चक्र चीं, अष्ट मंगल, व बौख्वा छपा मा । 

इलेव्यले द्यो देगले रंग रोगन यायेत चित्रकार (पुं) तय्सं हे याना वया च्वंगु दु ।

ख्वप देशय् चित्रकार (पुं) तयगु वर्गिकरण थथे दुः 

(क)छेंखाय् रंग रोगन याइपिं

(ख)कतांमरी या लागि चिचि पाःगु ख्वापा या ज्या छें च्वना हे याइपिं

(ग)छें हे च्वना पौभा च्वइपिं

(घ)च्वज्या याय् मसःपिं मेगु ज्या याइपिं

(ङ)थी थी देवदेवी पिनिगु ख्वापा दय्किपीं

(च)आपा धै थें (पुं) तय् च्व ज्याय् हे थःगु लजगा याना च्वंपिं दु । 

पुलापिं मन्हुतय् न्हापा (करिव ६० वर्ष न्ह्यो) गजिफा म्हितीगु चलन दु । थ्व गजिफा चाकलाई (छेंगु यागु दय्कीगु) । छख्य पटिृ फुक्क गेरु (चिकं रंग)  जुसा म्येखे पटिृ च्वकूम्हेसिया इच्छा कथंया चिं, चित्र च्वयगु जुई । तास म्हितेगु  चलन वयाः थ्वया चलन तना वन । थथे हे नागपास नं च्वयगु चलन तना वन । 

थिमिया चित्रकार (पुं) त 

स्वनिगले दुने च्वंपि चित्रकार (पुं) त मध्ये थिमि मध्यपुरय् नं न्हापां निसें च्वना थःगु लजगा न्ह्याका च्वंपि यक्को हे दु । आ तक नं क्वय् च्वयागु च्व ज्यात याना च्वंगु दु । 

थिमिपाखें यायेमाःगु च्वज्या त थुकथं दु ः

१.मोही बलय् कुमारी, काली व भैरव यात लंपु छायेगु,

२.लायकुलि मू लूखाय्, यमदूत, शिव दूत व अष्ट मंगल च्वयेगु ज्या,

३.थिमिया लुकना द्यो (लोकेश्वर) लंपु छायेगु मिखा कंकेगु ज्या याइ,

४.दे देशले च्वयेगु व धार्मिक क्रिया कर्मया सम्पूर्ण च्वज्या नं आतक याना वया च्वंगु दु । 

मचा प्वाथ्य दुसांनिसें मस्तय् ज्याखंतक

१) झीगु विधि व्यवहारय् सगं यंके माःथाय् छेँजः स्वयाः झिंज्यागः तक जक यंकेगु ।

२) झीगु संस्कृतियात लेयंका तयेत झीगु विधि व्यवहार कथं हनेमाःगु भ्वय् फयांफत्तले ब्वतांखानाः झ्वःभ्वय् नकेगु । उगु झ्वःभ्वजय् झीगु धर्म संस्कृतिं मब्यूगु नसाज्वलं मतयेगु ।
३) भ्वय् सःतेबलय् व्यवहारं क्वच्यूपिं थःथितिपिं त्वःताः मेपिं इष्टमित्र, पासापिंत थःपिसं स्वयाः सःतेगु ।

४) सुयाँ विधि व्यवहारया छुं ज्याखँ याये न्ह्यः सल्लाह यायेबलय् सम्बन्धित गुथि वा समाजया प्रतिनिधि तयाः सहलह ब्याकेगु । 

५) झीग संस्कृति परम्परा संरक्षण यानातयेत फयांफत्तले चित्रकार समुदाय दुने इहिपाः ब्याकेगु । छुं जुयाः मेगु जातयापिं नाप इहिपाः जूसा झीगु समाजय् दुने विधि व्यवहार हनेमालीबलय् झीगु विधि व्यवहार कथं हनेमाः, मेगु जातय् विधि व्यवहार हंवने मालीबलय् इमिगु हे कथं विधि व्यवहार हं वनेगु खँय् पंगलः मतयेगु । 

६) इलय् ब्यलय् जःपिंके सुझाव कायेगु ज्या जूबलय् अधिकांशसिनं सिमापीगु ज्यायात झीगु संस्कारय् दुथ्याकेगु बांलाः धयागु बिचाः वःगु जूगुलिं थ्वयात झीगु संस्कारय् दुथ्याकेगु । म्हतिनिं दछिद छकः थःगु हे कुतलं वा ‘समाज” या ग्वसालय् जुइगु सिमापीज्याय् ब्वति कायेगु । 

७) भ्वय् वःपिंके सगं दां मुकाः नं सगं बिइ ज्यू । 

८) सुनानं ‘विधि व्यवहारया धलः’ हाचांगाल धयागु समाजयात जानकारी वल धाःसा ‘दुःख प्वंकाः’ पौ च्वयेगु व सम्बन्धित गुथियात जानकारी बिइगु । 

चित्रकार (पुं) तय नं सी गुथी ÷ सनाःगुथी त दय्का क्वय न्ह्येथनागु शैद्धान्तिक पक्षकया गुथित स्वना तःगु दु । 

क) मज्यू मगाःगु इलय् थःथवय् ग्वाहालि, तिव वीइत थी थी गुथित स्वना तःगु ।
ख) धार्मिक भावना न्ह्याबलें दयेकेत लं दयेका तःगु ।
ग) द्योयात पूजा यायेगु व समाज सेवा यायेगु ज्या ताः लाकेत। 
घ) गुथिया श्री सम्पति विचाः यानाः सुरक्षा याना तयेगु गुथिया कर्तव्य खः ।
ङ) गुथिइ तःमि, चीमि, सःम्ह मसःम्ह धैगु भेदभाव दै मखु ।
च) थजिपिन्त हना थकालिया अदपय् च्वनेगु ।
छ) न्ह्यागु ज्या नं धैतःगु दिने व धाःगु इले यायेमाः मखुसा वं पुलेगु व्यवस्था दइ ।
ज) गुथिइ गुथियार सकसियां उलिहे अधिकार दइ । गुथिइ याये माःगु ग्वाहालि ज्या यायेगु गुथिया कर्तव्य खः ।
झ) गुथि पाःलाःयात आर्थिक भार मविइगु कुतःयाना आयस्तां मगात धासा ल्हापं ल्हानाः खर्च यायेमाः ।

स्वनीगः दुने दुगु गुथिया नां व थाय्  (यें,यल,ख्वप,थिमी )

१. कोहिति कवः गुथि नुगः कवः गुथि भैरव गुथि थिमी कवः
२. न्हुघः कवः गुथि हौगः कवः गुथि तःधं गुथि
३.भिन्द्यो तःब्व कवः गुथिमहालक्ष्मी गुथिदेसला गुथि
४. यत्खा कवः गुथि चन्द्रमहारोशण गुथि
५. वटु मूबहा कवः गुथि वा गुथि
६.मावति कवः गुथि
७. केल मुगः कवः गुथि
८. खिंल कवः गुथि
९. सिघः कवः गुथि

     गुथि स्थापना यावले गनयापिं (पुं) तय्सं नीस्वंगु खः । वयात संस्थापकया रुपय् कया वहे थासं गुथिया नां तया कवः धका धायेगु परम्परागत चलन दु ।

     संल्हू पतिं पाः फया न्याय्किगु संल्हू गुथि नं दु । थ्व यलय् जक दुगु ख । देसना गुथि, विचाः गुथि नं स्वना तःगु दु । 

     स्वनिगःया दुने च्वंपिं चित्रकार (पुं) तय् थी थी थासे थःपिनी दिगद्यः स्थापना याना, दिगु पुजा न्याय्के मखंपिंसं सिथि नखः कुन्हु वना पुजायाई । न्हूम्ह भौमचा व नःलि मचातय्त दिगु द्यःयाथाय् यंका किसली तया द्यः भाग्याका तिनी पुवंम्ह परिवार धाइगु चलन दु । 

     येँ च्वपिनी चावहि, यलय् च्वंपिनी हरिहर भवन, थापाथली, ख्वपय् च्वंपिनी सिद्ध पुखू (सिद्धपोखरी) थिमि च्वंपिनी गठ्ठाघर आदि थासय् दिगुद्यः स्थापना याना तःगु दु । नक्वाःदेले च्वंपिनी देवीघाटय् दिगु पुजा न्यायेकीगु खः । परम्परागत कथं पलिस्थायाना तःपि दिगुद्यः नं मछिंगु परिस्थितीइ वया गुम्हे गुम्हे सियां थःयात छिं कथं दिगुद्यः साला हया स्थानान्तर याना तःगु नं दु ।

चित्रकार (पुं) तय्सं थीथी नखःचखः हनेगु याना वइ च्वंगु दु । नखः त माने यायेगु कारण, तरिका, फुकं थन न्ह्यथनेगु आवश्यक मताया । बरु थिथि नखःत नापं चित्रकार (पु.) तय्गु लजगा नाप स्वापु दुगु व सकल जातीया नखःचखः हनेत गुकथं पुंत नाप स्वापू दु धैगु खं न्ह्येथने बहःजू 

१.गथामुग चह्रे ः

        श्रीकृष्ण चह्रे कुन्हु भूत पितनेगु ज्या याना समय् नवाः नखः न्यायेकेगु गथां मुगः नखःया विशेषता खः । थुकुन्हू गथामुगलय् तिकेमाःगु भूत (घण्टाकर्ण) राक्षस या ख्वापा च्वया मीगु चलन दु । 

२.नाग पंचमी ः

       श्रावण शुक्ल पञ्चमी कुन्हु  भोंतय् च्वया तःम्ह नाग यात थःथःगु मूलुखाया फुसय् गोवरं तिका पुजा याइ । चित्रकार (पुं) तय्सं थःगु लजगा कथं भोतय् नाग च्वया मीगु चलन दु । 

३.गुंपुन्ही ः

          गुंलाथ्व द्वादशी कुन्हु निसें थ्व नखः गुन्हु तक न्यायेकी । न्हापांगु दिन कुन्हु गुता किसिमया वीब, भूति, पःमाय्, माय्, मुस्या, ग्वःगु, माय्, ग्वःगु सिम्पु, मस्यां, चना, चिग्वः कय्गु आदि दायेकाः क्वाती त्वनी । थ्व कुन्हु स्वयम्भुइ वनेगु, वाहाःवही चाह्यू वनेगु या । गुं पुन्हिबलय् गुकःतक नयाः गुजु, वसः त हिला वुला यानाः पुनीगु थ्व नखःया विशेषता खः । 

४.सापारु ः

      थ्व दिंखुन्हु सायाः छ्वयेमाःगु व बही द्यो स्वयेगु चलन दु । सायाः छव्येत माःगु सायागु ख्वाःपाः चित्रकार (पुं) तय्सं च्वइगु खः । यलय् सायाः वनिपिं सकलें मंगल वजारय् मुनाः छकलं नापं वनी । ख्वपय् नं सकलें मुना देशय दुगु वाजागाजा सहित नं वनी । तर न्ह्यापं कथिया खःचा दयेका दिवंगतया किपा घाना “घिन्ता किसी त्वाक्” धइगु वाजं थाना वइगु ख्वप दे या चलन खः । 

५.पञ्जरां (पञ्चदान) वीगु चलन ः

       स्वनिगले दुने येँ व ख्वपय् गुंलागा त्रियोदशी कुन्हु व गुलाथ्व अष्टमि पंचदान दिंखुन्हु येल थी थी द्योत ब्वया पुंतय्सं पंचदान वीगु चलन न्हयाका वयाच्वंगु दु ।पञ्चदानया छन्हु नह्यः छेँ छखां नी सी यानाः द्यःब्वइ । 

६.वौया ख्वाः स्वयेगु ः

      गुंलागाः औंसीकुन्हु काय् म्ह्याय् पिसं वौयात हर्षपूर्वक माने याना, श्रद्धापूर्वक इच्छा दुगु नके त्वंके याना बौम्हं थः काय् म्ह्याय्पिन्त आशीर्वाद विइ । बौम्ह परलोक जुइ धुंकूसा दिवंगत वौया नामं गोकर्ण तीर्थय् वना स्नान, दान, निस्ला वीइगु याइ । 

७.पारुभ्वय् ः

         ञला थ्व प्रतिपदा अर्थात भाद्र शुक्ल परेवायात गुंला धर्म क्वचाःगु दिनय् जुइ । लच्छियंक स्वयम्भू महाचैत्यया सेवा याना च्वंपिं गुंला वाजं खलःत, दाफा खःलत व मेमेपिं, भगवान बुद्धयात पुजा यानाः पारुभ्वय् नइगु परम्परा दु । थुकथं गुंला लच्छिया दुने बुद्ध वोधिसत्व पिनीगु महिमा स्तोत्र तुतः नाम संगीति आदि पाठ यानाः धार्मिक संस्कार न्ह्याका च्वंगु चित्रकार (पुं) तय्गु नं गुला धर्म खः । 

८.चथाः  ः

        भाद्र शुक्ल चौथीकुन्हु स्वनिगलय् च्वंपिं नेवातय्सं वहनी तिमीलाया पुजा याइ । थुवले न्हूगु अन्न, फलफुल तुमा, पालुमा, छुस्या मुस्या, वरां, आदि व मरीचरी छाना चथा द्यः (गणेद्य) धकाः तिमीलायात पुजा याना भ्वय् नयेगु चलन दु । 

९.येँया पुन्हि ः

     थुकुन्हु छेँ छेँ दलुचा च्याकाः यंमा द्यः पुज्याना समय् नखः न्यायेकी । 

१०.मोहनि ः

       थ्व नखःया दकले न्हापाकुन्हु (आश्विन शुक्ल प्रतिपदा) नःला स्वनेगु (घटस्थापना) जुइ । महाअष्टमी कुन्हु सकल फुकी दाजुकिजापिं मुनाः थःथःगु छेँय् दुगु शस्त्र, जाकि वा सफू धः ताल्जु ज्याभः आदि स्वनाः मोहनी पुजा याइ । चित्रका।र (पुं) तय् च्वज्याया लजगा याना च्वंपिनी भगवति द्योः मीगुया लागि तन्हू न्हयः निसें दुर्गा भवानी द्यो च्वयगु याना च्वनी । स्वनेमाःगु हलंच्वलंले पुजा याये न्ह्यो द्योतय्गु मिखा च्वय्गु प्रतिक चित्रलाहा (चित्ला) च्वया तिकेमाः । थ्व चित्ला तिकेगु चलन मेमेगु जात पिनी नं या । महानवमी कुन्हु थाय थासे च्वंपि द्यो त पिठ, छेंखाय् च्वंपि द्यो तय्त पूजा पाठ याना पशु पंछि भोग विया वहनी सी कयाः मू भ्वय नइ । विजया दशमी कुन्हु स्वां कोकया मोहनी नखः सिधयेकी । 

११.स्वन्ति ः

     थ्व नखःया न्हापांगु दिन आश्विन कृष्ण त्रयोदशी कुन्हुलाः । न्हापांगु दिन खिचा पुजा, अले कोः पुजा धका सापुजा व लक्ष्मी पुजा आश्विन कृष्ण औसी कुन्हु लाः । थ्व नखःयात यम पञ्चक धका नं धाई । लक्ष्मी पुजा कन्हे कुन्हु सुचुपाचु सफा याना वहनी म्ह पुजा याई । कार्तिक शुक्ल द्धितीया कुन्हु किजा पुजा याइ । चित्रकार (पुं) तय् थुवले बाँ बाँ लाक्क लक्ष्मी द्यो च्वया मिइगु खः । 

१२.यःमरि पुन्हि ः

     थ्व नखः मार्ग शुक्ल पुन्हि कुन्हु न्हूगु जाकि चुंयात न्हाया, विशेष प्रकारया योमरिया दुने हामो चाकु ल्वाकछ्याना तया दयेकी । थः इष्ट मित्र पिन्त योमरी इनीगु नं चलन दु । न्हूगु वा पिचाय् तया उकिया द्यःने योमरी तथा धुकुटी स्वनिगु व पेन्हु दयका योमरी पुजा याना क्वकाइगु चलन दु । थुकिया प्रभावं धनसम्पति व अन्न वृद्धि ज्वी धइगु धापू दु । 

१३.घ्यः चाकु संल्हु ः

        थ्व नखःयात हाम्वः संल्हु नं धाई । माघया संल्हू कुन्हु थः थः पुरोहितपिंत घ्यः चाकु तयाः सिधा दान याइ । सकलें मुनाः लसतां सा सागु नसात्वंसा नापं त¥हुं पालु पुकाः घ्यः चाकु व हाम्वः यागु तौला नं तया नइ । मांपिसं थ्वखुन्हु थः मचाखाचा तय्त छ्येनय् माय् चिकं वा हामो चिकं तया दिर्धायु या कामना याइ । 

१४.सिला चह्रे ः 

        फागुन कृष्णपक्ष चतुर्दशीकुन्हु महाद्योयात तसंक मानय् याना पुजा याइगु लिं थ्वयात महाशिव रात्री पर्व नं धाः । गणेद्य याथाय् मि च्याका मनभोग, कःनि मुस्या वरां आदि सिया जाग्राम च्वनी पिसं इना नइ । थुवले नं महाद्योया किपा (तस्वीर) मीगु चलन दु ।

१५.पाहां चह्रे ः– 

       चैत्र कृष्ण चतुर्दशी कुन्हु थ्व नखःयात पिशाच चतुर्दशी धका नं धाः । थ्व नखः कुन्हु लुकमाद्यःयात बहनी पुजा याइ ।

१६.मांया ख्वाः स्वयेगु ः– 

           बैशाख कृष्ण चौलागा आमा वस्याकुन्हु मांया ख्वाः स्वयेगु औशी धकाः धाइ । नेवाः बौद्ध दृष्टि कथं थःत जन्म व्यूम्ह मांया कृतज्ञता मनं लुमंका मान–सम्मान विया श्रद्धा पूर्वक इच्छा दुगु नके त्वंके याना थ्व नखः मानय् याई । मां मदुपिनी माता तिर्थ वनाः स्नान यानाः निसलाः विया, श्राद्ध कर्म याइ । 

१७.सिथिनखः – 

          जेष्ठ महिनाया शुक्ल पक्षया षष्ठि कुन्हु लाःगु नखःयात कुमार षष्ठी धका नं धाः । दिगु पुजा न्यायेके मखंपिसं थ्व सिथिनखः कुन्हु दिगु पुजा बलय् थें झः झः धाय्क थः थः दिगु द्यःया थाय् पुजा याना भ्वय नइ । भ्वय्बलय् प्यताजि व– माय् वः, मू वः, कसू वः व मुसू वः तया भ्वय नइ । थ्व नखः दछिया दकेलिपागु नखः जुया म्हयाय् मचा नखः वा पंय्ता खलः नखः धका नं धाइ । 

       चित्रकार (पुं) समुदाय नं थःगु जातिया जक च्यूताः मकासें नेवाः तय्गु विचे मे मे गु जात समुदाय नाप स्वापू तया गथे याना सामाजिक ह्यूपाः हय्फै  धका चित्रकार (पुं) समाजं थी थी जाति तय्गु बीचे अन्तरक्रिया ज्याझ्वः ग्वसाः ग्वया दकले न्हापांगु कुतः जुगु दु । थ्व अन्तरक्रियाय् झि नेवाःनय्गु संस्कृति ब्वलंका तय्त फुक्क नेवा जाती मिले जुया छगु म्यूजियमया स्थापना याय् दःसाज्यू धैगु प्रस्ताव न्ह्वब्वय्गु दु । 

         यल, ख्वप व येँ नं थाय्वाय् हिला सछिदंति न्ह्योनिसें नक्वादेले च्वंपि चित्रकार (पुं) त नामं जक चित्रकारजुया मेमेगु हे लजगा ज्वना च्वंगु दु । थःगु विधिव्यवहार व परम्परा कथं पुजा विधि चलय् यायेत बज्रयान कथं याये माःगु कमंकाण्ड यायेत गुरुजुपिं मदया हिन्दू धर्म परम्परा कथं व्रम्हू त पुरोहित याना ज्या न्ह्याका च्वंगु दु । वयकःपिनी लजगा मध्ये न्या लायेगु नं छगु खः । न्हूगु पुस्तायापिं मनूत नेवा भाय् नं ल्हाय्गु मसया च्वंगु दु । नुवाकोट व आसपास थासे ४१ परिवारया ४०० ति चित्रकार (पुं) त दुगु खने दु । त्रिशुलीया देवीघातय् जल्पा देवीया थाय् पुं त हे द्यः पालाः जुया च्वंगु नं दु । बौद्ध परम्परा कथं धार्मिक व सामाजिक विधि व्यवहार हनेत वज्रयान या वज्राचार्य त गुरुजूयाना छ्वयेत कुतः जुया च्वंसां आतक ताःलाके मफुनि । 

       चित्रकार (पुं) समाजं नक्वादे नाप स्वापू तया थी थी ज्याझ्व त न्ह्याका च्वंगु व अनयापिं चित्रकार (पुं) तय्गु जीवनस्तर ब्वलंकेया लागी समाजया जः व दुजःलय् दुथ्यकाः समाजं फुगु ग्वाहालि यायेगु कुतः जुया च्वंगु दु । बौद्ध धर्मप्रति आस्था ब्वलंका येंकेगु कुतः नं याये मानिगु खने दु । 

        चित्रकार (पुं) समाजया न्हापाया नायः भाजु बखत बहादुर यागु कुतः नं नुवाकोट बटारे जापानया हिरात्सु वेष्ट धैगु अन्तरर्राष्ट्रिय रोटरी क्लवया ग्वहालीं प्येदं न्ह्यो हे हिमालयन एकाडेमि इङ्गलिस स्कूल या नामं चित्रकार (पुं) समाजं व्वनेकुथि स्थापना याना आ अन १२७ म्ह व्वनिपिं मस्त दु । थ्व स्कूल यात अझ बाँलाकेत जापानी हिरात्सु वेष्ट रोटरी क्लव व चित्रकार (पुं)  समाजया वीचय् सम्झौता जूगु दु । नुवाकोट उ. बा. संघया अध्यक्ष समाजसेवी धन नारायण चित्रकारं थ्व ब्वनेकुथि –विद्यालय) यात १८ रोपनी जग्गा विया दिइगु खः । थ्व ब्वना कुथिया लागि माःगु फर्निचर, कम्प्यूटर, शैक्षिक सामग्रि व गोवर ग्यास नापं दयकेगु याना ब्यवस्था जूगु दु । व्वना कुथिया वाकि दनिगु जग्गाय् छुं ज्या याना आर्थिक तिव दयेकेगु ग्वसा ग्वयेगुनं स्वया च्वंगु दु । स्कूल संचालन या विशेष ज्ञाता वनस्थली स्कूलया संस्थापक भाजु लक्ष्मण राजवंशी नापं स्वापू तया स्कूलयात प्रभावकारी रुपं न्ह्याकेत ग्वसाः ग्वया च्वंगु नं दु । 

      थौंया २१ औ शताव्दिया ई,काल व परिवेशय छु नं लजगायात छम्हेसियागु एकाधिकार (यकःति) कायम याना तये फैगु सम्भावना मदु, न त स्थिति हे दु । थ्व हे कारणं याना चित्रकार (पुं) त फुक्क चित्रकलाया क्षेत्रय जक लगय मजूसे थःगु इच्छा व क्षमता या विशेषता कथं ममेगु थीथी लजगा ज्वनाः न्हया वना च्वंपि दु । गथे कि डाक्टर, कम्पाउण्डर, इन्जिनियर, चार्टर एकाउन्टेन्ट, फोटोग्राफि,  प्रेश छपाई सम्वन्धि  ज्याय, पत्रकारिता, म्हिते कासा (खेलकूद) या अलावा राजनीतिक, धार्मिक क्षेत्रय्, साहित्य क्षेत्रय् म्ये हालेगु (संगीत) क्षेत्रय, कम्प्यूटर प्रविधि आदि क्षेत्रय् यक्को पला न्ह्याका च्वंपि दु । अथे हे श्री ५ या सरकारया प्रशासनिक ज्याय, स्वास्थ्य, व शिक्षा सम्वन्धि  च्वय च्वयया निर्णायक पदय् तक नं थ्यंपि यक्को दु । लुमंके वह जू सन् १९९४ स स्विटजरलायण्डय् जूगु विश्व आर्थिक मंच पाखेँ वातावरणविद भाजु अनिल चित्रकारयात वातावरण विषलय् थःगु अमूल्य योगदान याना दिइगुलिं वयक यात  कन्हेयाम्ह विश्व नेता धका अन्तर्राष्ट्रिय सिरपा लः ल्हाःगु दु । 

      चित्रकला लजगाय लगेजूपिं छगु पक्ष दुसा चित्रकला वाहेक मेमेगु थी थी लजगाय् पलाः न्ह्याका च्वंपि चित्रकार  (पुं) त –– थ्व निथि पक्ष यापिं चित्रकार (पुं) तय्त कःघाइगु झीगु विधि व्यवहार यात नं परम्परागत तजिलजिं चिकाः सुरक्षित यायेत न्ह्याग्गु आर्थिक स्तरयाम्ह मन्हू नं नं व्यवहारय् छ्यले फयेक मध्यममार्ग ज्वना न्ह्या वनेमाः । थुकथं न्हूगु पुस्ताया सन्तति नं पुलांगु संस्कृति यात घयपुनाः थ्व प्रोफाइल फुक्क तह व तप्काया चित्रकार (पुं) तय्गु आत्म–परिचय (स्व–परिचय) विई धैगु मनं तुना । 

       झीगु सांस्कृतिक धरोहरयात धस्वाकाः थःगु लजगा यात संरक्षण यायेत थुके दुग्यंक सनिपिं चित्रकलाया क्षेत्रय् समर्पित जुया च्वंपि चित्रकार (पुं) तय्त दुथ्याका विशेष पलाः न्ह्याकेमाः । अले नेपाया सांस्कृतिक  क्षेत्रय् तिव विया च्वंपि हे नेपाया तजिलजि म्वाका च्वंपि खः धैगु खं सरकारयात वाचायेके विया, थुकिया संचालन संरक्षण व सम्वद्र्धन यायेत सरकार पाखें माःगु सहयोग तिव विइकेगु कुतः यायेमाः। 

       चित्रकला लजगायात थौकन्हेय् यागु भौतिक साधन या विकास व न्हू न्हूगु प्रविधि दुथ्याका प्रतिस्पर्धाय् वना जक न्हून्हूगु किसिमं ज्या याना येंके फै । गथेकि थौकन्हे flexography ल्फेक्सोग्राफ या ज्यां तःतः पाःगु विज्ञापन वोर्ड त च्वयगु प्रविधि न्ह्यो लाना च्वंगु दु ।  थ्व लजगा चित्रकार (पुं) तयसं नं ज्वने माःगु नितान्त आवश्यक जूगु खने दु । पौभा, परंपरागत चित्रकला या नाप नापं व्यापारिक चित्रकलाय् नं थःगु ल्हा तयेत नं पलाः न्ह्याका वनेमा । थःगु समाजया बुद्धिजिवी वर्गपिन्त नं कःधाना समाजया ज्याय् परिचालन याये फःसा जक व संघ संस्था ई काल परिस्थिति नाप ल्वय्क न्ह्याय् फई ।  

प्रोफाइलया लिधंसा ज्वलं  (Bibliography)

१) चित्रकार व चित्रकला छपुलु – वसन्त चित्रकारया अनुसन्धानात्मक च्वसू
२) चित्रकार (पुं) समाजया विधान
३) Chitrakars the keepers of the Heritage of traditional art visit n\epal 98
४) छगु पवित्रगु जात “पुन – पुं” – अनुसन्धानकर्ता छत्रवहादुर कायस्थया अन्वेषणात्मक च्वसू – प्यं क्वःगु लुमन्ती पौ ।
५) मेरो प्रतिष्ठानका अविस्मरणीय क्षण अमर चित्रकारया च्वसू
६) भाजु फणिन्द्र रत्न वज्राचार्यया गुथिवारे सोध कार्य च्वसू
७) कला संस्कृतिया विद्धान प्रो. धुस्वाँ सायमिया मधुपर्कया च्वसू
८) चित्रकार (पुं) समाजया परम्परागत विधि व्यवहार म्हसीका
९) जयस्थिति मल्ललिपाया चित्रकार पिनिगु पौभाः कृति व थाय्वाय् – राष्ट्रिय अभिलेखालयया लिपि विशेषज्ञ भाजु सिद्धिरत्न शाक्य भिक्षुया अनुसन्धानात्मक च्वसू– लुमन्ति पौ ने.सं. ११२५ सिल्लागा दशमि
१०) द्यःतयगु लंपु छायेगु ज्याझ्वः – भाजु प्रेमलाल चित्रकारया लुमन्ति पौया च्वसू – ने.सं. ११२५ सिल्लाया दशमी
११) नेवाः संस्कार संस्कृतिया ताःचा ने.सं. ११०९ या प्रकाशन (Cultural Heritage of the n\ewara)  रत्नकाजी वज्राचार्यया सफू
१२) ने.सं. १०९९ वि.सं. २०३४ साले पिदंगु “परम्परागत तथा आधुनिक चित्रकला” च्वमित – मनवज्र वज्राचार्य, उत्तम नेपाली व नारायण वहादुर सिंह
१३)Tej Bahadur Chitrakar “Icon of a Transition” by Madan Chitrakar.
१४) जीत वहादुर मानन्धरं च्वया दीगु सफू “विरिञ्चि नारायण” नृसिंह पृष्ठ ९५
१५) पुष्प पुं नं च्वया दीगु ऐतिहासिक पृष्ठ भूमिई “पुं देगः” वा दश अवतार देवल – लुमन्ति पौ ने. सं.१११९ चिल्लाथ्व द्वादशी
१६) सुवर्ण मान चित्रकारं च्वया दीगु चित्रकार (पुं) व मेगु समाजया तजिलजि ।
१७) चित्रकार(पुं) समाज पाखें दयें दशं पिदना च्वंगु थिथि लुमन्ति पौया संस्करणत ।

१. पालु (तानातःगु पालु कू)
२. म्वाःबुइ (मुस्या वाला)
३. वः (वःलय् धौ बुलेगु)
४. कःसूबुइ (माय् वाला)
५. माय्बुइ (माय् वाला)
६. खय्पि (फसियागु कुचाकुचा)
७. चय्पि (फसियागु कुचाकुचा)
८. चःगुलि
९. सनांघासा (फर्क फिनातःगु)
१०. धौ घासा (लैं चुलाः धौलय् वालेगु)
११. पालु घासा (पालु चुलाः धौलय् वालेगु)

१२. कःसू वः

१३. लाग्वः

१४. भुतिबुइ (भुति वाला)

१५. लापि

१६. दुला (लै ध्यनाः मनाः हलू तयाः वालेगु)

१७. हिंला (हिं तयाः वालेगु)

१८. पंला (छ्वय्लाः धौ व पाउँ तयाः वालेगु)

१९. न्ह्यपु पंला (वाउँ म्हुकं धौ तयाः वालेगु)

२०. खाइ पंला ( (सःपू त्यानाः धौलय् वालेगु)

२१. सःपू पंला (सःपू त्यानाः धौलय् वालेगु)

२२. जँला छज्वः (छैगू निकू वालेगु)

२३. सालु छ्वय्ला (छ्वय्ला प्यकू तयेगु)

२४. छ्याला (सिंके, सःपु तयाः दयेकेगु)

२५. बुल्ला (कः तयाः दयेकेगु)

२६. खोपुला छज्वः (मेय्छ्यंया भौख्वाः)

२७. धन्वंतरी (सर्वेषधि)

२८. सुपालु (गंगु पालु)

२९. मेय्छ्यं पु

३०. सकि म्हुकं (अजि कः तयाः वालेगु)

३१. ला बजि (ला मनाः पःकां वालेगु)

३२. हाम्वः ला (ला त्यानाः हाम्वलं वालेगु)

३३. कय्गु ला (ला त्यानाः कयेगुलय् तयेगु)

३४. संन्या खुना

३५. तरुं चम्या (तरुं मनाः दयेकेगु)

३६. लईं भुजा (लैंया भुजेली)

३७. सिउला म्हुंक (सियू म्हुकं)

३८. वाउँ म्हुकं

३९. कुनुःबुँ

४०. सिमलबुँ

४१. धौबुँ

४२. ब्याः (बेल)

४३. खालु तुका (खालु)

४४. छिकिछिकिबुँ

४५. चिम्हुकं

४६. धालेबुँया धाले

४७. किमिला (चुँला)

४८. धौ

४९. तःसि कुचा

५०. सुन्तला

५१. तु

५२. ग्वः पःमाय् (ग्वःगु मनागु पःमाय्)

५३. ग्वः भुति (मनातःगु)

५४. मू वाला (मू वालातःगु)

५५. पाउँ हि (हिक्वाःलय् पाउँ तयाः दयेकेगु)

५६. तरुल

५७. चाकु पिपि (पिपि खुना)

५८. लइसि

५९. पी गुलि (पिपि धे)

६०. खें वाला

६१. न्या पुका

६२. स्वंःपुका

६३. सें पुका

६४. गुलि पुका

६५. मूला (तःखाः)

६६. ऐथ्या म¥िह

६७. यःम¥िह (लोहँचा मरि)

६८. लोँ मरि

६९. लाखा मरि

७०. मथ मरि

७१. गुल म¥िह

७२. तौला ग्वारा (हाम्वः ग्वारा)

७३. ज्वः पस्ता

७४. दुरु मरि (साया दुरुयागु बयुति मरि)

७५. चप्पा ग्वारा मरि

७६. तुकंचा

७७. पलःचा

७८. पाउँ

७९. फसिपु वाला

८०. सकि भुजेली

८१. सतबय्सि

८२. भोचा पासि (भ्वासा पासि)
८३. चतांमरि

८४. तुसिपु वाला ।