१.मचा प्वाथ्य दुसांनिसें मस्तय् ज्याखंतक १) इहीपा २) धौवजी नकःवने ३) सिचुपालु कंकेछ्वय् ४) घ्यःवजि नकःवने ५) मचाबू ब्यंके ६) मचाबू स्ववने ७) मचाबू लह्यू हयेगु ८) लहिहया प्यन्हु दयका ९) प्यूचां न्हयाकःवयेगु १०) जा नकेगु ११) निदं बुन्हि १२) कय्ता पुजा १३) इहि यायेगु १४) बाह्राःतय्गु १५) बाह्राः छुवनेगु १६) बाह्र पिकाये खुन्हु १७) न्हिकं काये, देखा काये १८) ब्याहा यायेगु क)ग्वये बिये ख)कल्यां न्हयाकःवने ग)भौमचा काःवने घ)भौमचा पितबिये ङ)भौमचा व्हंके च)निध्याभू छ)ओंजला वने ज)जिलाजं दुचायके झ)भौमचा कायेके छ्वये ञ)सम्धी स्वायेगु ट)थाय्पा लुये –नायः लुये) ठ)बुढाबुढी जन्को सीधुंकाः याये माःगु क्रिया १) सिथं येंकेगु २) चिपं थिकः वये ३) फुकी वाकाय्पिसं तयेहइगु ४) विचा वये ५) लोचाः वये ६) लोचा वजीनये ७) न्हेन्हुमा तये ८) दूब्यंकः वने ९) घःसू १०) नी प्यं थय्गु बर्खि च्वनेगु फुके यायेगु ११) लत्या १२) कुलाघ यायेगु १३) लय्प्पं थयेगु १४) खुला तिथि १५) दकिला तिथि १६) पाहाँ ब्वने १७) निदंया तिथि २.मचा प्वाथय् दुसानिसें याइगु व्यवहार ( संस्कृति व संस्कार ) मचा प्वाथय् दुसानिसें याइगु व्यवहार ( संस्कृति व संस्कार )  पुं समुदायलय् न्हयाकावयाच्वंगु थी थी कथंया संस्कृती व संस्कार छसिकथं थुकथं दु ः धौबजि नकेगु  म्हयाय्मचाया प्वाथय् दया मचा बुइगु ई न्हयःने थ्यन कि थः छेंय् सता वा थःछेंय् वइबले धौबजि नकेगु चलन दु । प्वाथय् दुम्ह मिसा थःछेंय् च्वना मचा बुइके मज्यूगु चलन दु । मचा बुइगु ई जुइ धुंकुम्ह वा च्याला फुना गुलाय् केनेवं थःछेय्पिंस धौबजि नकः वनेगु चलन नं दु ।  धौबजि नकीगु खुन्हस ज्वलं क्वय् न्हयथनागु दु ः क) लाग्व              ख) लपी ग) ग्वाः                 घ) मोसिप्वः ङ) बजि               च) मरि छ) योमह्रि            ज)सिसाबुसा झ)धौ व म्हयाय्मचायात यःयःगु नसा  सिचुपालु कंकेगु       मचा बुईबलय् माक्व ग्वाहाली दिदी अजिं याइ । दिदी अजियात नेवाः समाजय् छम्ह अजिमाद्यःया प्रतिक कथं हना वया च्वंगु दु । मचा बुइवं मचाबुगु छेँ नं मिसाया थः छेँय् मचाबुगु धैगु बुँखं कंके छ्वयेत सिसापालु क्यंकेगु धाइ । लमि सिसापालु ज्वलं ज्वना मिसाया थःछेँय् क्यंवनेगु चलन दु । सिसापालु ज्वलं क्वय न्हथनागु दु ः  काय्बूसा                  क) चाकु १ ग्वारा ख) ईमू १ माना ग)  चि १ मना घ) पालु १ काय्ं (तःकागु)           म्हाय्बूसा क) चाकु१/२ ग्वारा ख) ईमू १/२ माना ग) चि १/२ मना घ) पालु १/२ काय्गु          थः छेँयपिंस सिचुपालु ज्वलं स्वया काये वा म्हयाय् बुगु सिइका गुलि सिचुपालु ज्वनावगु ख उलि हे साया छ्वयेमाः । मचाबुगू छेँ व फुकि खलकय् मचा बू खून्हू निसे मचा बू मब्यकुतले छेँ व म्ह शुद्ध मजु धाइ । थुगु ई यात जयविलि क्यं धायेगु चलन दु । येँ या चलन कथं जीफो १ गः घ्यो १ पाउ नं तया येकेगु जुल । काय् बुसां म्ह्याय बुसां काय् बुगु थें तयेमा तर म्ह्याय बूसा चाकु निकूः थला निकुतिं तया छ्वेय्गु चलन दु।  घ्यःबजि नकः वनेगु        मचा बुगूया छन्हू वा निन्हू लिपा थःछेंपाखे घ्यः व बजि ज्वना मचाबू स्ववनेगुयात हे घ्यः बजि नकः वनेगु धाई । घ्य बजि नकः वनेगु ज्या दतले फतले मचा बूम्हेसिया मां हे वनीगु चलन दु । ज्वना वनेगु ज्वलं क्वय् न्हथनाकथं दु ः  क)घ्यःलय् सिया बजी ख)सेकि बजि ग)घ्य घ) चाकु १ ग्वारा इमित कौला याका हय् माः ।  पि ध्यंकेगु  मचाबू ब्यंके छन्हू न्हयः मचाया पि ध्यंकेगु चलन दु । थ्व छेँय् मचा बुइबले जक याई । पि ध्यंकः वम्हःयात दस्तुर बिइमाः । थौं कन्हय् अप्पो अस्पतालय् मचा बुइकेगुलीं बूइसातकी हे पि ध्यंकेइ ।  मचाबू ब्यंकेगू मचाबूगु प्यन्हू वा खुन्हु दयेका मचाबू ब्यंकेगु ज्या याइ । थ्व खुन्हु छें छखा नी सी याना छेँ जः व फुकि खलः बौ नं स खाना लुसि थिइका व मिसापिनि लुसि थिइका सकस्या म्वःल्हूया निसी यायेमा । मचाबुम्हसिया थःछेँ मांम्ह क्वय् न्हथनागु ब्यंकेगु ज्वलं ज्वना थ्यंकेमा ः  क) कोतः , ख) मचायात वसः , ग) मचायात लासा, फांगा, फुगः घ) मचाकथि मचाकथि च्वकाय् काय्जुसा चन्द्रसूर्य, ङ) आजसला म्हयाय्जुसा न्हायक सिन्ह मू चित्र च्वका न्हय्वसाया च)जाः नक्यु बाटारुपे  खाइगु चलन दु । छ) जाकि ज) ति खोला झ) चिकं ञ) अंगु ट) लुँ ईचा ठ) व ईचा ड) माम्हेसित चिकने च्वनेगु वसः ढ) सगंलय् देय्छायगु वसः ण) जिलाजं यात काप त) में छ्यों (काय्बुसा छग व म्हाय् बूसा बागः) थ) भ्वय् ज्वलं व द) क्वाटिवासः १ पाउ  न्हूगु विधि व्यवहार कथं म्ये छ्यों येंके म्वागु जुगु दु ।  दिदी अजि मचाबुम्ह देनाच्वंगु फुक्क सु, सुचुका छ्वयेका छ्वइ । मचाबुम्ह छय्ला च्वंगु थलबल, माम्ह व मचायात मि पंकिइ । मचाबुम्हसित मोल्हुका न्हूगु वसः (थः छेँ न हगु) पुंकेगु ज्या जुइ । दिदी अजिं कुलाब्व स्वनाः ब्व स्वब्व तया छ्वासः अजिमा पूजा याइ । आगं ब्व, ज्योना लप्ते वा पाः लप्ते १२ ब्व तया पिने मचातय्त ईना बिइ । थःछेँ नं हगु कोतलं माम्ह, बौम्ह, मचायात छेँ या थाकुलि नकिनं पूजा याना धौ सगं बिइ । दिदी अजिं बौम्हसित दक्षिणा छाय्काः मचा लः ल्हाइ । थुलि सिध्यवं सकसितं कौला याकिइ । फुकिबाकाय् नापं सकसितं भ्वय् नकेमाः ।  मचाबू स्ववनेगु  मचाबु झिनिन्हू, बाछिति दुसांनिसे थःछेंय् लहिक, मवतले मिजंया स्यापि थःथितिपि व मचाबूम्हेसिया स्यापिं थः थितिपिं मचायात छायेत जाकि, दक्षिणा, चिकं व मचाबुम्हेसित बजि, चुंला, थ्व, घ्यः १ पाऊ चाकु छग्वारा, थ्वं छ घौ, जा नयेगु वाताय् जाकि, मरि ज्वना मचाबू स्ववनेगु चलन दु । संम्धि खलयात कौला याकाः भ्वय् नका छ्वइगु चलन दु ।  मचाबू लहिकेगु  मचाबूगु बाछि नीन्हूति दयेका थःछेपाखें क्वय् न्ह्थनागु ज्वलं तालाका मचाबू  स्ववनि । मचावु लच्छि मदुनिबलय् मचाबुम्ह म्हयाय्मचायात थःछेय् लहियंकी । थःछेय् लक्षी निसें निलातक लहिगु चलन दु ।  क) बजि    ख) चुंला    ग) घ्यः    घ)चाकु       ङ)थ्वं          च)जाकि छ)चिकं माजुम्ह मचाबूम्ह भौ स्ववनेगु थः भौ थःछे लहियंका प्यन्हू दु खुन्हु मचाबुम्ह भौ स्ववनेगु चलन दु । थ्व खुन्हु माजुम्ह क्वय् न्हथनागु ज्वलं तालाका ज्वना वनेमा ।  क)बजि ख)चुंला ग)घ्य घ)चाकु ङ)थ्वं च)जाकि छ)चिकं ज)धौ प्यूचा न्हचाकः वनेगु  थः भौ थःछेँय् लहियेंका बाछिति दतकि थः छय्चित लुँ यागु पिउचां न्हयाकः वनेगु चलन दु ।  न्ह्यापनय् प्वाः खंकिगु  बुम्ह मचा लःत्या निसे स्वलाःया दुने न्हयाय्पने प्वाः खंकि । थ्व मिज व मिसा मचा जुसा न्हयापनय् प्वाः खंकेगु चलन दु ।  मचा जंक्व काय्मचा जूसा खुलां वा च्यालां, म्हयाय्मचा जूसा … Continue reading चित्रकार समाजया संस्कार