September 1, 2020 By admin Off

सक्व देशय् येँया पुन्हिबलय् म्हितीगु लोककासा घःचाः ल्वहं

लसता सिं
आंशिक शिक्षक, त्रिवि

१. न्ह्यखँ

     नेपाः देय्या येँमहानगरं १७ किमि उत्तरपूर्वय् लाःगु नेवाःबस्ती सक्व खः । थ्व थाय् स्वनिगःया पुलांगु बस्तीमध्ये छगू खः । थ्व धार्मिक, सामाजिक, राजनीतिक रुपं महत्वं जाःगु थाय् खः । थ्व थाय्यात सक्व, साँख्व, साँखु, शंखरापुर नं धाय्गु याः । राजधानीयात खाद्यान्न व मेमेगु बस्तुत आपूर्ति याइगु थाय्मध्ये सक्व छगू महत्वपूर्णगु थाय् खः।


       न्हापा ल्हासा, कुती, तातोपानी (खासा) वनेत थ्व सक्वया लँ जुयाः वनी । अथे हे सिलु वनेत सक्वया लँ छ्यली । सक्व नेवाःतय्गु बाहुल्यता दुगु बस्ती खः । थन राजोपाध्याय, शाक्य, जोशी, श्रेष्ठ, वज्राचार्य, मल्ल, ज्यापु, कुमाः, गथु, छिपा, पुं, नौ, भा, साय्मि, कौ, दुँइ, नाजु, नाय्, दों, प्वः, व मेमेगु जातयापिं च्वनाच्वंगु दु ।


        मनूया जीवन सुथांलाक्क न्ह्याकेत नय्गु, त्वनेगु, पुनेगु, च्वनेगु थाय् जक दयां मगाः । मनूया मानसिक व शारिरीक रुपं नं स्वस्थ व सवल जुइमाः । मानसिक व शारीरिकरुपं स्वस्थ व सवल जुइगु नितिं मनूतय्सं अनेक मनोरञ्जनया साधनत छ्यली । थ्वहे साधनमध्ये छगू कासा नं खः । सामान्यतया कासा धाय्बले ई छ्यानाः मनोरञ्जन याय्गु हे कासा खः । निश्चित नियम, निश्चित इलय् पूवंकीगु मनोरञ्जन याय्गु क्रियाकलाप हे कासा खः ।

२. लोककासा

          कासां शारीरिक बौद्घिक विकास याय्त ग्वहाली याइगुलिं थ्व नं जीवनया छगू अंग खः । कासा धइगु जीवनया अनुकरण खः । जीवनय् जूगु घटनाया नक्कल यानाः कासाया सृजना जुयाच्वनी गथे कि भ्वय्कासा, रथ दय्काः म्हितीगु कासा, घःचाः कासा आदि । भूगोल अनुसार, राजनैतिक, आर्थिक, सामाजिक, भाषिक आदि अवस्थाय् नं कासा पानाच्वनी । थीथी जातिया थःथःगु हे लोककासा दयाच्वनी । लोककासा धाय्बले छगू पुस्तां मेगु पुस्तायात हस्तान्तरण यानाः वःगु कासा खः । वा झी पुर्खां झीत नासोया रुपय् बियाथकूगु कासा खः । बाज्याबराजुं स्वनातःगु कासायात लोककासा वा परम्परागत कासा धाइ । व थज्याःगु लोककासा व्यक्तिगत जुइमखु समुदायया हे जुइ । कासापाखें हे झीगु इतिहास क्यनाच्वनी । कासाय् दुने सामाजिक, कलात्मक, नैतिक आदि शिक्षा तप्यंक मखुसां अप्रत्यक्ष रुपं स्यनाच्वंगु दु । थ्व हे लोककासाया विशेषता खः ।
         झीगु देश कृषिनाप सम्बन्धित जुयाच्वंगुलिं अप्वः धयाथे कासात कृषिनापं सम्बन्धित जुयाच्वनी । न्हापा न्हापा धेबाया उलि महत्व मदुगु व बस्तुया महत्व अप्वःगुलिं बस्तुयात हे धेवाया रुपय् बिनिमय याइगु खः । मौसम अनुसार छु छु वस्तु उत्पादन जुइ वहे वस्तु छ्यलाः म्हितेगु याइ । गथे कि आमलिपु, बस्पति, चुरिया कुचा, अःपा कुचा आदि ।
          छगू इलय् म्हितिगु कासा मेगु इलय् पानाच्वनी । छगू हे कासा म्हितेगु साधन लिसे नेवाः समाजय् ईयात, थाय्यात, जातजातियात ल्वय्क कासा निर्माण जुयाच्वंगु दु । थज्यागु कासाय् थाय्कथं पानाच्वंगु दु ।

३. घःचाः ल्वहं कासा

येँयाःपुन्हिबलय् सक्वय् छगू घःचा ल्वहंकासा म्हिती । थ्व कासा मेगु इलय् म्हिती मखु । एकादशीनिसें (दलुचाय् मतः बीखुन्हु निसें) पुन्हितक जक म्हिती ।

माःगु सामान

ग्वःलाःगु ल्वहं

थाय्

चकंगु थाय् वा चुक

कासामि

कम्ति नं खुम्ह मखुसा च्याम्ह

विधि

थ्व कासा निथिकं म्हिती
क. च्याम्ह कासामि
ख. स्वम्ह कासामि

क. च्याम्ह कासामि

० चकंगु थाय् वा चुकय् च्याम्ह कासामि च्वनी
० प्यम्ह फेतुनाः प्यम्ह दनेगु
० फेतुपिं प्यम्ह कासामिं घःचाः ल्वहंतय् थःगु निपाः तुति तयाः फेतुइगु
० दनाच्वंपिं प्यम्हसिनं फेतुना च्वंपिनिगु ल्हाःज्वनेगु अले चाःहुइकेगु
० थुकथं चाःहुइका यंकेबलय् यदि घःचाः ल्वहंतय् तुति तयाः म्हिताच्वंम्हसिनं तुति लिकात धाःसा व कासामि व कासां पिहां वनी(आउट जुइ) वा व दना मेम्ह दनाच्वंम्ह फेतुना म्हिती ।
थुकथं पालंपा म्हिता वनी ।

ख. स्वम्ह कासामि

      घःचाः ल्वहंया दथुइ छम्ह कासामि फेतुइ निम्हस्या फेतुना च्वंम्हसिया निपाः ल्हाः ज्वनाः चाहुइकी । थुकथं चाःहुइका यंकीबलय् यदि फेतुना च्वंम्ह कासामि घःचाः ल्वहतं कुतुंवल धाःसा व कासां पिहां वनी अले मेम्ह कासामिया पाःवइ ।

४. अन्तय्

    येँयाःबलय् सक्वय् म्हितीगु थुगु घःचाः ल्वहं कासा थौंकन्हय् उस्त खनेमन्त । कुंकुलामय् सुलाच्वंगु थज्याःगु परम्परागत कासायात निरन्तरता बीमफुत धाःसा नेवाःसम्पदा हे धरापय् लाय्फु । मौलिक सम्पदायात निरन्तरता बीफुसा जक भावीपुस्तायात सकुशल हस्तान्तरण याय्फइ । थज्याःगु अमूल्य सम्पदायात राज्यस्तरं हे विशेष अध्ययन अनुसन्धान यानाः अभिलेखीकरण याय्माःगु थौंया आवश्यकता खः ।