खँग्व:लिउने मजि मगा:कथं वइगु तँसायात लितँसा धाइ।
थ्व प्यताजि दु:- १.याक, २.यात, ३.सिया, ४.किसं
याक :- ज्या याइम जुया च्वनि। गथे :-
| ब्वां धेबा बिल। | किजां नल। |
| मामं ब्व बिल। | सां घाँय् न्ह्यल। |
| वं अं हल। |
”ब्वां , किजां ,मामं ,सां वं ” बीगु , नय्गु ,बीगु , न्ह्यय्गु व हय्गु ज्यायात। उकिं व ज्या याइपिं ”ब्वां , किजां ,मामं ,सां वं ” यात ‘याक’ धाइ।
यात :- याइगु ज्या जुया च्वनि। गथे :-
| क्वखं ला यन। | खिचां जा नल। |
| मचां दुरु त्वन। | पालें कथि ज्वन। |
महानं खुँयात कुन।
छु यन ?, छु नल ?, छु त्वन ?, छु ज्वन ?, छु कुन ? धकाः न्यने बलय् ”ला, जा, दुरु, कथि, खुँ” जुयाः लिस: वइ । व फुक्कं याकं याइगु ज्या जुया च्वंगु दु । थथे याकं याइगु ज्यायात ‘यात’ घाइ।
सिया :-थुकिं वया थ्वया (गु ) धकाः थुइके विया च्वनि। गथे ः-
| किजाया च्वसा। | साया दुरु। |
| केहेंया तिसा। | वया ज्या । |
| बांलाःमेसिया ख्वाः। | मिसाया लं। |
थन “च्वसा, दुरु, तिसा, ज्या, ख्वा: ,लं ” सुया धाय् बलय् ‘किजाया, साया, केहंया, वया, बांलाःमेसिया , मिसाया ‘ घकाः थुइका बिया च्वनि । उकिं उकियात ‘सिया’ धाइ ।
किसं :-थुकिं ज्या जुया च्वंगु (अन थन ) धकाः थाय् क्यना बिइ । गथे
| न्ह्यसः | लिसः |
| थन तता गन दु ? | छेँय् तता दु । |
| मचा गन फ्यतुत ? | लासाय् मचा फ्यतुत । |
| न्यात गन ह्मितल ? | पुखुलिइ न्यात ह्मितल | |
| मि गन च्यात ? | भुतुलिइ मि च्यात । |
| धः गन दु ? | चुकय् धः दु | |
धाय् बलय् ‘छेँय्, लासाय्, पुखुलिइ, भुतुलिइ, चुकय्‘ धइगु लिसः वइ । उकिं “छेँय्, लासाय् पुखुलिइ, भुतुलिइ, चुकय्” यात किसं धाइ।
नामय् लितँसा (ज्यान दुगुलिइ लितँसा चिं)
| याक | (०), ं,नं,सें |
| यात | (०),यात,सित,सियात |
| सिया | या,सिया,किसं |
| सिकं | याके,के,सिके,सियाके |
(०) थुगु चिंया अर्थ खँग्वः जक स्वकं धागु खः। (०) चिं दुथाय् लितँसा चिं छुं वइ मखु।
तःम्हय् “त” वइगु नामय् लितँसा चिं
| म्हछि | तःम्ह | |
| याक | (०),ं,नं | त,तसें,तय्सं |
| यात | (०),यात | त,तय्त |
| सिया | या | तय् |
| किसं | याके | तय्के |
“ज्यापु” नामय् लितँसा चिं
| म्हछि | तःम्ह | |
| याक | ज्यापु | ज्यापुत |
| ज्यापुं | ज्यापुतसें | |
| ज्यापुतय्सं | ||
| यात | ज्यापु | ज्यापुत |
| ज्यापुयात | ज्यापुतय्त | |
| सिया | ज्यापुया | ज्यापुतय् |
| किसं | ज्यापुयाके | ज्यापुतय्के |
तःम्हय् “त” वइगु आखः मतंगु थथेहे जुइ।
लापा , खिचा , मचा , बुरा , गथु , अजि , खुँ , धुँ , वेँ , ज्याथ , जिथि , पसल्या , ल्यासे , ल्याय्म
“मनू“ नामय् लितँसा चिं
| म्हछि | तःम्ह | |
| याक | मनू | मनूत |
| मनुखं | मनूतसें | |
| मनूतय्सं | ||
| यात | मनू | मनूत |
| मनूयात | मनूतय्त | |
| सिया | मनूया | मनूतय् |
| किसं | मनूयाके | मनूतय्के |
तःम्हय् “त” वइगु आखः तना च्वंगु ब्याकं थथेहे जुइ।
मिजंः , थकाः , ज्यः , च्यः , भ्वातिं , ध्वं , हँय् , चखुं , गामा , झंगः , बंजाः
तःम्हय् “पिं” वइगु नामय् लितँसा चिं
| म्हछि | तःम्ह | |
| याक | (०),ं,नं | पिं , पिसं |
| यात | (०),यात | पिं , पिन्त |
| सिया | या | पिनि |
| किसं | याके | पिंके |
“किजा“ नामय् लितँसा चिं
| म्हछि | तःम्ह | |
| याक | किजा | किजापिं |
| किजां | किजापिसं | |
| यात | किजा | किजापिं |
| किजायात | किजापिन्त | |
| सिया | किजाया | किजापिनि |
| किसं | किजायाके | किजापिंके |
लिउने आखः मतंगु “पिं” वइगु ब्याक्क नां थथेहे जुइ।
पासा , तता , दाजु , भाजु , मय्जु , ब्वा , पाजु , निनि , पिंलि मले
“मां“ नामय् लितँसा चिं
| म्हछि | तःम्ह | |
| याक | मां | मांपिं |
| मामं | मांपिसं | |
| यात | मां | मांपिं |
| मांयात | मांपिन्त | |
| सिया | मांया | मांपिनि |
| किसं | मांयाके | मांपिंके |
मंकाः नामय् लितँसा चिं
| म्हछि | तःम्ह | |
| याक | (०),ं,नं | पि,पिसं |
| यात | (०),यात,(इत) | पिं,पिन्त |
| सिया | या | पिनि |
| किसं | के,याके | पिंके |
हनाबना दुगु मंकाः नामय् पिसं , पिन्त , पिनि ,पिंके वइ।
ब्वाय्सुइ लितँसा चिं
| म्हछि | तःम्ह | |
| याक | (०),ं,सें,सिया | पिं,पिसं |
| यात | (०),सित,सियात | पिं,पिन्त |
| सिया | सिया | पिनि |
| किसं | सिके | पिंके |
“भिं“ ब्वाय्सुइ लितँसा चिं
| म्हछि | तःम्ह |
| भिंम,भिंमं,भिंमसें, भिंमसियां | भिंपिं,भिंपिसं |
| भिंम,भिंमसित | भिंपिं,भिंपिन्त |
| भिंमसिया | भिंपिनि |
| भिंमसिके | भिंपिंके |
थथे हे ज्यानदुगु ब्वाय्सु फुक्कं छ्येले दु।
बांलाः, सिउ,सः,ब्वं,स्यं,हाकु,तुयु,सियु