May 22, 2021 By admin 0

बुद्ध धर्म

 

 उपप्रा वज्रमुनि वज्राचार्य
नेपालभाषा केन्द्रीय विभाग 

         तेपाःया पश्चिमय्‌ ला:गु कपिलबस्तुया जुजु शुद्धोधन व मायादेवीया कोखं थौंसिबें नीखुसः दँ न्ह्यो लुम्बिनीया वनय्‌ सिद्धार्थ गौतमया जन्म जुल । ई.पू २४९ या सम्राट अशोकं तःगु लुम्बिनीया अशोक स्तम्भय्‌ कियात:गु हिद बुधे जाते सक्यमुनिति, हिद भगवं जाते ति लुमिनि गामे च्वयातःगु, फाहियानं लुनमिन्‌, ह्वेनसाङ्गं ल-फ-नि च्वयातःगु , रिपुमल्लया १२३४य्‌ रिपुमल्लश्चिरं जयतु व जन्मस्मारक ल्वं आदिया प्रमाणया लिधंसाय्‌ शाक्यमुनि बुद्ध लुम्विनी गामय्‌ जन्म जूगु धैगु स्पष्ट जुल । (कौण्डन्य, २०७१: ९) । 

      जन्म जुसानिसें हे असाधारण लक्षण दुम्ह राजकमारयात जुजु शुद्धोधनं बल्लाम्ह चक्रवर्ती जुजु दय्‌केगु मनसाय ख: । उकिं उमेर जायाः वःलिसें न्ह्याइपुकेगु लागि मिसा हया: प्याखं हुइका: मोजमस्ति याका: सिद्धार्थयात झिंखुदँय्‌ हे यशोधरा नाप इहिपा: यानाविल । सांसारिक वा भौतिक सुखय्‌ मन क्वमसासे, आध्यात्मिकता व जन्म व मरणया जीवन चक्रया रहस्य छु ख: घैगुली जक नुगः क्वसनाच्वन । नीगुदँया बैसय्‌ आषाढ पूर्णिमाया दिंखुन्हु राजकाज, दरवार, मां अबु, कला:, काय्यात त्व:ता दुःख मदय्कीगु मुक्तिज्ञान मालेगु लागि छेँय्‌ नं पिहाँ वन ।

        सच्चा गुरुपिं मालेगु झ्वलय्‌ आलारकालम, उदक रामपुत्र थें जाःपिं गुरुपिनिगु सत्‌संगत याना: नं थःम्हं आशा यानागु मुक्तिज्ञान लुइकेमफैगु खनेवं अनं त्वःता उरुबेलाया बोधगयाया सिमाक्वय्‌ च्वना: थःम्हं हे स्वअध्ययन शुरु यात । स्वीन्यादँया बैसय्‌ चतुरआर्यसत्य, प्रतीत्यसमुत्पाद्‌ थें जागु दुःखया अन्त जुइगु, जन्म व मरणया चक्रया अन्त जुइगु मुक्ति ज्ञान लाभ जुल । थुगु ज्ञानयात सम्यक सम्बुद्ध, बोधित्व वा बुद्धत्व धाइ । गुगु ज्ञान सर्वसाधारण मनूतय्‌सं थुइके फैमखु, मनूतय्‌सं नाला: काइगु ख: वा मखु घैगु विचालं स्वलातक चिन्तन मनन याय्‌गु यात । 

     संसारय्‌ दक्व मनूत छगू हे ताजिया जुइमखु, मुक्ति यःपिन्सं नाला: काइ धैगु तायका: थःम्हं लुइकुगु ज्ञानया खँ कनेत आकारकालाम, उद्दकरामपुत्रया थाय्‌ थ्यन तर दुर्भाग्यया खँ निम्ह गुरुपिँ नं मद्य धुंकूगु जुयाच्वन । वयां लिपा सारनाथय्‌ च्वनाच्वंपि थ: पासापिं कोण्डञ्ज, वप्प, भद्दिय, महानाम व अस्सजियात कनेगु यात । थुगु न्हापां सिद्धार्थ गौतम बुद्धं कंगु धर्म हे धर्मचक्र प्रवर्तन खः ।

     थुपिं न्याम्ह धुंकाः यश कुमार, वया ५४ म्ह पासापिन्त बुद्ध उपदेश बिया: थ: अनुयायी दय्‌के धुंका: थ: नाप ६१ म्ह दुगु छगू संघ नीस्वनाः छगू थासय्‌ निम्ह मवंसे हरेक दिशाय्‌ बना: बुद्धया ज्ञान प्रचार यायगु जुल । ४५ दँ तक थःगु ज्ञान प्रचार याय्‌ धुंकाः ८० दँया वैसय्‌ कुशिनगरय्‌ शाक्यमुनि गौतम बुद्ध महापरिनिर्वाण जुल । सिद्धार्थया जन्म, ज्ञानप्राप्ति व परिनिर्वाण जूगु दिं बैशाख पूर्णिमाया दिं जूगु ख: ।

बौद्ध अनुयायीपिन्सं प्यगू तीर्थया रुपय्‌ काय्‌गु याइ ।

  • बुद्धया जन्म लुम्बिनी,
  • बोधिज्ञान लुइकूगु बोधगया,
  • धर्मचक्र प्रवर्तन सारनाथ व
  • परिनिर्वाण जूगु थाय्‌ कुशिनगरयात

अथेहे च्यागू महत्वपूर्ण घटना जूगु थाय्‌ कथं च्वय्या प्यगू नापं

  • बुद्ध जुइ धुंकाः थः मदय् धुंकूम्ह मांयात अभिधर्मया उपदेश विया: क्वहाँ व:गु थाय्‌ संकाश्य,
  • देवतत्तं बुद्धयात स्याय्‌गु तातुना: अय्ला: त्वंकाः किसियात छ्वयाहःगु थाय्‌ राजगृह,
  • बुद्धं तीर्थङ्कर व सर्वसाधारणयात ऋद्धि क्यंगु थाय्‌ श्रावस्ती,
  • बुद्धया जीवनय्‌ दकले लिपा वर्षावास च्वंगु थाय्‌ बैशाली ख: ।
    (शाक्य, २०७०:१७-२९) ।

बौद्ध दर्शन

       सिद्धार्थ गौतम बुद्ध ३५ दँय्‌ लुइकुगु चतुर आर्यसत्यया ज्ञान ख: । चतुर आर्यसत्य धैगु दुःख, दु:खया कारण, दु:ख मदय्केगु व दु:ख मदय्केगु लँपु खः । 

दुःख –

  • म्वाय्‌गु दुःख,
  • बुराबरी जुइगु दु:ख,
  • रोगं कइगु दुःख,
  • सीगु दुःख,
  • यःम्ह नाप बाया: च्वनेगु दुःख,
  • मयःम्ह नाप च्वनाच्वनेमाःगु दुःख,

    छकलं धाय्‌गु ख:सा पञ्च उपादानस्कन्ध (रुप, वेदना, संज्ञा, संस्कार व विज्ञान) हे दु:ख ख:। 

        दु:खया कारण-जन्म हे दुःखया कारण खः । उकि हाकनं हाकनं जन्म मकाय्गु याय्माल । उकिया लागि राग, द्वेष, मोह गुकिं मेपिन्त स्यंकेगु, थःजक नय्गु, आनन्द कायूगु, न्ह्याइपुकेगु, मेपिनि बांलाकूगु स:मयायूगु । राग, द्वेष, मोहयुक्त थल धैगु तृष्णा खः । थुगु तृष्णा हे दु:खया कारण ख: ।

दुःख मदयकेगु – 

        दुःखयात मदय्केत तृष्णा मदय्केमा: । तृष्णा मदय्‌केगु लागि तृष्णा गुकथं दै धैगु थुइकेमा: । थ्व थुइकेगु लागि प्रतीत्यसमुत्पाद्‌ थुइकेमा: । थ्व बुद्धया मौलिक दर्शन ख: । जीव व जगतया सृष्टि हेतुप्रत्यय वा कार्य कारण सिद्धान्तपाखें जूगु ख: । थ्व झिंनिगू अंगया छगू चक्र खः । उकिं थ्वैत द्वादश निदान नं धाइ ।

  • अविद्याया कारणं संस्कार दइ,
  • संस्कारया कारणं विज्ञान,
  • विज्ञानया कारणं नामरुप,
  • नामरुपया कारणं षडायतन,
  • षडायतनया कारणं स्पर्श,
  • स्पर्शया कारणं वेदना,
  • वेदनाया कारणं तृष्णा,
  • तृष्णाया कारणं उपादान,
  • उपादानया कारणं भव,
  • भवया कारण जाति,

           जातिया कारण जरा, मरण, शोक परिदेव, दुःख, दौर्मनष्य थें जाःगु दइ । गबलेतक तृष्णायात क्षय याय्‌ फैमखु । मनूत हाकनं हाकनं जन्म जुइमाली । तृष्णा उत्पन्न जुइगु धैगु वेदना जाया: वया: यः मय: धैगु भावनाया कारणं जुइगु खः ।

दुःख मदय्‌केगु उपाय –

         दु:ख मदय्‌केगु धैगु हे तृष्णा मदय्‌केगु ख: । तृष्णा मदय्‌केगु लागि मनुष्य जीवनय्‌ राग, द्वेष, मोह मतसे तथष्टतां स्वय्फुगु जुइमाल । तर थथे सामान्य मनूतय्‌सं यायफैमखु । उकिया लागि बांलागु, भिंगु वा सम्यक वा आर्य च्यागू लँपु विचा: यायमा: । थुकियात आर्यअष्टाङ्गिक मार्ग धाय्गु याइ । 

  • थ्व धैगु मेपिन्त स्वय्गु नजर बांलाकेमा:(सम्यक्‌ दृष्टि),
  • मखुगु बांमलागु, अविहिंसा याय्‌मखु धैगु भावना (सम्यक्‌ संकल्प),
  • ख:गु, भिंगु, बांलागु खँ ल्हाय्गु (सम्यक्‌ वचन),
  • मखुगु पाप जुइगु ज्या मयाय्‌गु (सम्यक्‌ कर्मान्त),
  • बांलागु ज्याया अनुशरण याना: म्वाय्‌गु (सम्यक्‌ आजिविका),
  • बांमलागु ज्या मदय्का: बांलागु भिंगु ज्या याय्‌गु कुत: (सम्यक्‌ ब्यायाम),
  • न्ह्याबलें होसय्‌ च्वना: म्वाय्गु (सम्यक स्मृति) व
  • चित्तयात एकाग्र याना: तय्‌गु (सम्यक्‌ समाधि) (वज्राचार्य, २०७०:२५ २८) । 

        जीवनय्‌ थुजागु अभ्यास याना: अनुशासनय्‌ च्वनेफुपिं सु नं मनूतय्गु चित्त अकुशल जुइमखु । मेपिन्त स्यंकेगु स्याय्गु, पालेगु, खुया: काय्गु, मखुगु विचा: याय्गु, होस्‌ मदैगु वस्तुया सेवा याय्गु आदि जुइमखु । उकिं शीलवान जुया: च्वनेगु लागि बुद्ध भिक्षुपिन्त २२७ व भिक्षुणीपिन्त ३११ शील पालना यायमाःगु न्ह्यथंगु ख: । गुकिया अभ्यासं सम्यक सम्बुद्धत्व वा बुद्धत्व प्राप्त जुइ । उजापिं मनूत हाकनं जन्म जुइमाली मखु । हाकनं जन्म जुइ म्वालेवं दु:खया अन्त जुइ ।

 ,

         सिद्धार्थ गौतम ३५ दँया उमेरय्‌ ज्ञान प्राप्त याना: बुद्ध जुइ धुंका: वैगु दर्शन, उपदेश वा ज्ञानयात धर्म कथं काल । ४५ दँतक निरन्तर रुपं ज्ञान प्रचार प्रसार याय्‌ धुंकाः ८० दँया उमेरय्‌ कुशिनगरय्‌ महापरिनिर्वाण जुल । उगु हे इलय्‌ भिक्षु महाकास्यपपिं धर्म प्रचारया लागि पावा थ्यंगु इलय्‌ छम्ह तीर्थङ्गरयात बुद्धया बारे न्यंगु इलय्‌ बुद्ध परिनिर्वाण जुइधुंकूगु, दाहसंस्कार याय्त तयार जुयाच्वंगु खँ कंगु इलय्‌ दक्व भिक्षुपिं शोकाकुल जुल । तर सुभद्र धाःसा मुसुमुसु काल । आःबुद्धया निर्देशनय्‌ च्वने माली मखुत, स्वतन्त्र जुल धैगु आभाष महाकाश्यपयात पचे मजुल । उकिं बुद्ध मदय्‌ धुंका: स्वला लिपा महाकाश्यपया अध्यक्षताय्‌ राजगृहलय्‌ न्हापांगु संघायन सःता: आनन्द व उपालीं न्यनातःगु बुद्धया उपदेशयात संग्रह याय्गु जुल । उगु इलय्‌ आनन्दयाके ८२ हजार, उपाली याके २ हजार याना: ८४ हजार धर्मस्कन्ध मुंकूगु जुल । थुगु धर्मस्कन्धयात विनय, सूत्र व थ्व बाहेकया छगू ब्वथलेगु जुल । थुगु स्वगू ब्वयात हे त्रिपिटक धा:गु ख:। थ्व पालि भाषाया खः । बुद्ध कनाकंगु बुद्धया फुक्क वचन हे त्रिपिटक जूगुलिं थुकियात बुद्धधर्मया धर्मग्रन्थ धाय्‌गु याइसा, पालिं धयात:गु थ्व हे वचन बुद्धधर्मया आधिकारिक ख: । गुगु संग्रह जूसां बुद्ध परिनिर्वाण जुइधुंका: न्यास: दँ लिपा ग्रन्थया रुप बिइगु यात । थुकिया हे लिधंसाय्‌ लिपा वना: मेमेगु धर्मग्रन्थत नं च्वय्‌गु जुल ।

       शाक्यमुनि गौतम बुद्ध मदुगु सच्छि दँ लिपा कालाशोकया पालय्‌ निक्वगु संघायन जुल । थुगु इलय्‌ बज्जियनतयसं झिगू बुँदाया खँ पित हया: विवाद हय्गु यात । थुकियात साम्य याय्‌गु लागि यशं तःधंगु भूमिका म्हितेगु यात । अथेखःसां लिपा विवाद हःपिं बज्जियनतय्‌ थ:गु ब्यागलं सभायात । उगु इलय्‌ ब्यागलं च्वंपिं झिद्व: दुगु ख:सा, पुरातनवादी (स्थवीर) पिं यक्व हे म्होजक दु। उकिया कारणं ब्यागलं च्वंपिनिगु पुचःयात महासांघीक धाय्गु यात ।

        जुजु अशोकया पालय्‌ अशोकया हे संरक्षकत्वय्‌ पाटलीपुत्रय्‌ मोग्गलीपुत्र तिस्सया अध्यक्षताय्‌ संघ सुधारया लागि स्वक:गु संघायन जुल । जुजु अशोकया पालय्‌ बुद्धधर्मय्‌ हे झिच्यागू निकाय् खने दय्धुंकल । सम्राट अशोक न्हापां तसक चण्डालम्ह ख: । कलिङ्गया ल्वापु लिपा बुद्धधर्मय्‌ नुग: क्वसाय्का: फुक्क बौद्ध भिक्षुपिनिगु लागि नय्‌गु, त्वनेगु ब्यवस्थाया लागि थःगु राज्यया स्वगू ब्व मध्ये छगू ब्व फ्याय्‌गु याय्वं मेमेगु धर्मया अनुयायीपिं नं नय्‌गु, त्वनेगु लागि भिक्षु जुल । गुकिया कारण सुथय्‌ विहारय्‌ उपोषध पाठ याय्‌गुतक नं मजुल । सक्कली भिक्षुपिन्सं विहार त्वःता मेगु थासय्‌ च्वंवनेगु यात । उकिं अशोक उपोषध याकेत दूत छ्वल । उम्ह दूतं नक्कली भिक्षुपिन्त सजाँय बिइगु नामय्‌ छयं ध्यना बिल । थ्व खँ सीवं थ: हे विहारय्‌ वया: स्वःवन । थ:त तसकं पश्चाताप जुल । थुकिया दोष सुयात लाइ धैगु न्ह्यस: न्यनेगु लागि अहोगंगाय्‌ च्वंवंम्ह मोग्गलीपुत्र तिस्सयात स:तके छ्वया: वैगु हे सल्लाह कथं बुद्धधर्म शुद्धिकरणया लागि स्वक:गु संघायन यात । उगु संघायनं उपोषध ब्वने मसःपिं भिक्षुत पितना: ल्यं दुपिं भिक्षुतय्‌ दथुइ भिंकेगु ज्या जुल । उगु इलय्‌ पितना छ्वःपिं नक्कली भिक्षुपिं ६० हजार दुगु ख: । (वापत, १९९७:४१) । वयां लिपा अशोक महाराज विभिन्न देसय्‌ धर्मप्रचारकत छ्वय्‌गु, थः काय्‌ महेन्द्र व म्ह्याय् संघमित्रायात श्रीलङ्का छ्वय्‌गु यातसा थ: नं धर्म प्रचारया लागि थाय्‌ थासय्‌ वना: स्तम्भतयगु, तीर्थयात्रा याय्गु यात ।

        शाक्यमुनि बुद्ध मदुगु न्यास: दँ लिपा शक जातिया जुजु कनिष्कया पालय्‌ जालन्धर (गनं काश्मिरय्‌)य्‌ पार्श्व गुरुया निर्देशन कथं प्यक्वःगु संघायन जुल । थुगु संघायनय्‌ थेरवादीतय्सं भाग मका: । थुगु हे इलय्‌ बुद्ध धर्मया ग्रन्थत च्वय्‌गु नं जुल । पाली साहित्य संस्कृत साहित्य निगू नं थुगु हे इलय्‌ च्वय्‌गु जूगु खः । थ्वसिबें न्हापा पाली बौद्ध साहित्य लुमंका: कण्ठ याना: ल्यंका: तःगु खः । जुजु अशोकं बुद्धधर्म प्रचारया लागि दूतत छ्व:थें हे कनिष्क नं धर्म प्रचारया लागि तापाक्क तापाक्क छ्वय्गु यात । संस्कृत भाषं त्रिपिटक च्वकेगु लागि ५०० म्ह न्ह्यंगु विहारत दय्‌का: विल । थ्व संघायनयात महायानतय्गु संघायन धाइ । (वापत, १९९७:४२,४३)

      प्यक्वःगु संघायनतक वःगु इलय्‌ बुद्धधर्मय्‌ दुने यक्व निकायत खनेदत । अथेख:सां मुख्य याना: स्थवीरवाद वा थेरवाद व महायान स्पष्ट खनेदत ।