१. म्हसीका

          नेपाः छगू कृषि प्रधान देय् खः । थनया अर्थतन्त्र कृषी आधारित अर्थतन्त्र खः । उद्योग धन्दा, बन्द व्यापारया विकास मजूनिगु व वैकल्पिक सीप व लजगाःया ब्यवस्था जुइमफुनिगु हुनिं देय्या ७९ प्रतिशत नेपाः मित आःतकनं कृषि पेशाय् हे आश्रित जुयाच्वंगु दु ।

          थनया थी थी भाषा, धर्म, संस्कृति व जातजातीया मनूतय्सं थःथःगु थासय् थःथःगु पहः, प्रविधिं बुंज्या यानाच्वंगु दु । स्वनिगलय् नेवाःतय्नं बुंज्या याय्गु थःगु हे पहः व विधि दु । सीप व प्रविधि दु । थ्व हे सीप, प्रविधि स्वनिगःया गैर नेवाःतय्सं नं नालाः अनुशरण यानाच्वंगु दु । थौं स्वयाः ४४/४५ दँ न्ह्यःतक नेवाःतय्सं परम्परागत रूपं थःगु प्रविधिकथं बुंज्या यानावयाच्वंगु खः । सन् १९६० * च्वमि बुंज्या सम्वन्धी विज्ञ खः ।

         या दशकय् अर्थात् १९६५ / ६६ पाखे उत्पादन बृद्धि याय्गु तातुनां हरितक्रान्तिया अभियानकथं झीथाय् नं विदेशी उन्नत जातया बीउ बीजन, रासायनिक साः, तथा कीटनाशक विषादी आदि कृषि सामाग्रीत दुहांवया: छ्यलाबुलाय् वल । अनंनिसें झीगु मौलिक बुंज्या प्रविधी ह्यूपाः वल । ल्हाः तं पालीगु बुँ ट्राक्टरं पालीगु जुल । ल्हाःतं दाइगु वा मेसिनं दाइगु जुल । साःगाः, नौगाः, गःसाःथें ज्याःगु जैविक तथा प्रांगारिक साःतय्गु पलेसा यूरीया, एमोनियम सल्फेट, कम्प्लेक्स, डि.ए.पि. आदि रासायनिक साः प्रयोग याय्गु जुल । ल्वय्, की नियन्त्रणया नामय् परम्परागत सूर्ति, धुस्वां, निम, त्यबू आदि जडिबुटि बनस्पतिया छ्यलाबुलाया थासय् थी थी रासायनिक बिषादित प्रयोगय् वल । अप्वः उत्पादन क्षमता दुगु विदेशी बीउ बीजन वसेंलि थःगु परम्परागत स्थानीय जातया पुसा न्हनाः वन । पुवा, दुराज, तःग्वः मार्सि, चीग्वः मार्सि, स्वला मार्सि, झर्वा, थापाचिनिया आदि जातया वापुसा स्वय् हे मखना वन । साइकल, ट्राक्टरं उत्पादित वस्तु वा, छ्व, कंनि, आलु आदि ल्ह्यइगु जुसेंलि खमू म्वाःलाः वन । थुकथं झीगु कृषि प्रविधी परिवर्तन वल । नेवाःतय्गु थःगु मौलिक सीप, प्रविधि छु खः धैगु तक नं न्हूगु पुस्तां मसिया वन । न्हूगु कृषि प्रणालि दुहां वसेंलि छखे उत्पादन वृद्धि जूगु खनेदुसा मेखे झीगु वातावरण स्यंकल । चायागु गुणस्तर व उर्वराशक्ति -हास यात अलय् मनूतय्गु स्वास्थ्यय् नं नकारात्मक लिच्वः लाकल धैगु खँनं बय्बय् जुया वल । थौं कन्हय् दिगो कृषि – विकासया अवधारणा वयाच्वंगु दु । थुकी मनूतय्गु ध्यान आकर्षित जुयाच्वंगु दु । दिगो कृषि-विकास धैगु हे रासायनिक मलखाद, रासायनिक बिषादित प्रयोग मयाः से जैविक तथा प्रांगारीक साः, जैविक बिषादि हे प्रयोग यानाः याय्गु बुंज्या प्रणाली खः । वास्तवय् झीगु बुंज्याया प्रविधि धैगु नं अज्याःगु हे खः । थ्व नाप ज्वःलाःवः । नेवाःतय्गु कृषि-प्रविधिइ मेपिंनाप ज्वः मलाःगु थःगु हे मौलिकतां जाःगु उल्लेखनीय प्रविधित दु । स्वनिगलय् नेवाःतय् सावाय्केगु अर्थात् गोरु जोतय् याय्गु चलन मदु । न्ह्याक्व बुंपाले माःसां कू ज्वनाः ल्हातं हे पाली । सुरुङ्ग म्हुयाः जमिन तःलं कंचा कयाः साः तय्गु सुयां मदुगु प्रविधि खः । बुरांज्या याय्गु थःगु हे पहःयागु प्रविधि खः । थः पिनिगु कृषि उत्पादन ल्ह्ययाः यंकेया लागि दोखमू, साः कुबुइत भाडाखमू कुं कुबुइत अलय्, बुँइ वनेत माःगु लबःकवः बजि ज्वलंया थलबल, लःथल, थ्वँथल आदि थी थी थलबल कुबुइत चौखमू धकाः सामान अनुसारया थी थी प्रकारया खमू छ्यलेगु नेवाःतय्गु बिस्कं प्रकारयागु चलन खः । तर स्वनिगलय् तिब्रगतिं जुयाच्वंगु शहरीकरण, सडक, भवन तथा आवास निर्माणया हुनिं झीगु बुंज्या योग्य जमिन मदया वनाच्वंगु दु । बुंज्या याय्गु ज्या म्हो जुजुं वनाच्वन। समय परिस्थिति अनुसार झीगु जीवनशैली नं परिवर्तन वयाच्वंगु दु । ईब्य:या आवश्यकता कथं नेपाली व अंग्रेजी भाषा सय्के माःगु जुल । स्कूल, क्याम्पसय् नं थुपिं भाषां हे शिक्षा काय् माःगु व थुपिं भाषातय्गु विकासं नेपालभाषाय् प्रभाव लाकाच्वंगु हुनिं नेपालभाषा ल्हाय्गु हे म्हो जुजुं वना च्वगु दु । नेवाः नेवाः दथ्वी नं नेपालभाषां खँ मब्यानाच्वंगु व छँय् छँय् तकनं मचातय्सं नेपालभाषा मल्हाइगु अवस्था ब्वलना वल । थज्याःगु अवस्थाय् झीगु बुंज्या प्रणाली व बुंज्या प्रविधी प्रयोग जुइगु व वनाप स्वापू दुगु परम्परागत नेवाः खँग्वःत समेत मसिया वनीगु स्वभाविक खः । बोलचाल प्रचलनय् मवइगु जुल । छु दँ लिपा लोप हे जुयावनीगु निश्चित दु । उकिं झीगु परम्परागत व मौलिक नेवाः बुंज्या प्रविधि व वनाप स्वानाच्वंगु थी थी खँग्वःत फयांफक्व लुमंकेगु संरक्षण याय्गु तातुनां थन उल्लेख याय्गु कुतः याना च्वना ।

२. वा बाली

          वा पीगु ज्या निगू प्रकारं याइ (१) धुलय् पीगु (२) लखय् पीगु । धुलय् पीगु वःलावा खःसा लखय् पीगु लखवा खः । धुलय् पीगु वःलावा तप्यंक वाग्वः हे पीगु खः । थुकी वापुसा तयाः पुवाचा ब्वलंका च्वनेम्वाः । लखवा अथवा लखय् पीगु वायात न्हापां वा पुसा तयाः पुवाचा ब्वलंका: तिनि लिपा बुँइ यंकाः पीगु खः । थुपिं निगू प्रकारया पीगु ज्याय् याय्माःगु थी थी ज्या व प्रविधि पाःगु जुयाः थुमिगु बिस्कं बिस्कं हे वर्णन याय्गु आवश्यक जू ।

२.१ वला वा

       थ्व वा सुक्खा मौसम चैत्र बैशाख पाखे पीगु वा खः । लः आपाः म्वाःगु जातया वा खः । अथे जुयाः धः मदुगु लखं मलाःगु ज्यायाय् थाकुगु सुक्खा टार खाःगु ख्वातं लागाय् पीगु याइ । थ्व वा ह्याउँ – ह्याउँ हाकु – हाकु धाइ । थुकीया जाकि ह्याउँ-ह्याउँ धाइ । थ्व वा विशेष याना बजि ल्हुइत प्रयोग याइ । थुकीया बजियात वलाबजि धाइ । वलाबजि प्वाःयात नीगु फु क्वातुइगु तागत दुगु बजि धकाः नेवा समाज मानय् याना तःगु दु । अथे जुयाः मचाबूपिं मिसातय्त थ्व बजि नकी । थ्वसरा धैगु वानं धूलय् पीगु खः । गुलिसिनं थ्ववा पीगु याइ । छं जुया वलावाया पुसा मन्त धाःसा लखय् पीगु पुवा धैगु वा नं वला यानाः पीगु याः । तर, वलावा लखय् वा पीमज्यू धैगु मान्यता दु ।

२.१.२. दाय्पुले याय्गु

       वलावा वा पीत याय् माःगु खन- जोतया ज्यायात दाय्पुले याय्गु धाइ । धुलय् पीगु वा जुयाः चा नचुकेमाः । अथे जुयाः वलावा पीत तः कःमछि पाले दाय्गु-३३३-याइ । खालिगु बुँइ हकि थुकय् न्हापांगु पालेगुयात प्वंपाः पालेगु धाइ । अथे हे खः दाय्गु अर्थात चा तछ्याय्गु ज्या यात प्वंपाः दाय्गु धाइ । थथे प्वपाः दायेधुंका निकःगु खुसी व हे म्हाकियात हाकनं पालेगु याइ । थुकीयात माथं पालेगु धाइ । थथे पालीबलय् न्हापा दुगु तिक्व ल्हानावनी । प्वंपाः पालीबलय् चा पालाः काःगु ब्वतिक्व व पालाकाःगु चा तःगु ब्व म्हकि जुइगु खः । माथं पाली बलय् व हे म्ह पालाः जःखः तिक्वय् चा तइगु जुया बँ न्हापाथें थथ्याः क्वथ्याः अर्थात् तिक्व हकि मजूसे माथं वनी । थथे माथं पालाः वंगु चायात मिसातय्सं चा तछ्याय्गु लबः खतांमुगः ज्वनाः माथं खः दाय्गु अर्थात् चा तछ्याय्गु ज्या याइ । थथे निकः पालेगु व निकः दाय् धुनीबलय् चा यक्व तः ज्याना धू जुइ धुंकी । अय्सां तःलय् तःलय् ततःपाँय्गु चा ल्हाना च्वंगु वा दाय् त्वः फिनाच्वनेयःगु व दाय् धुंकूगु चानं अझ नचुकेगु उद्देश्यं हाकनं छकः तःलय् च्वंगु चा द्यःने व द्यःने च्वंगु तःलय् वनी कथं कुलिंचा संकाः वनी । थथे संकीगु प्रक्रियायात छ्वलेगु धाइ । थथे छ्वलीबलय् तःलय् ल्हाना च्वंगु ततःग्वःगु दाय् मानीगु पाँय् पाँय्गु चा दनिसा फुक्कं थहां वइ । थज्याःगु चायात हाकनं दायाः नचुका छ्वइ । थुलि याइबलय् वलावा पीत मा: छि चा नचुइ धुंकी । थुलि याना नं माःछि चा नचुमजूसा हाकनं छ्वलेगु दाय्गु याइ । तर साधारणतया थुलि याइबलय् गाना हे च्वनी ।

२.१.३. साः

आःथें न्हापा रासायनिक साः धैगु मदु । अथे जुयाः साःया लागि सा, म्ये, फै, च्वलय्, खा, हँय् आदि पशुपंक्षित लहीगु खः । थुमिगु पाखें प्राप्त जूगु गः साः, खाखिसाः, थःथःगु छेंय् छँय् दुगु नौगाः या नौसाः आदि तयाः बुं ज्या याइ । साःया मात्राया खँय् थुलि तय्माः उलि तय्माः धैगु मदु । थः के गुलि दु उलि तइ । थःथःगु विचार अनुभवं गुलि तय्माःगु खः, तइ । दुपिनि आपाः तइ, मदुपिनि म्हो तइ । दहे मदुसा गुलिफ उलि न्याना नं तइ । थथे तइगु साः चा छ्वलेगु इलय् बुँइ न्यंक ह्वलाः छ्वलाः बी । थथे याइबलय् साः चाया तःलय् नं वनी चा नाप ल्वाकःब्वाकः जुनी ।

२.१.४. वा पीज्या

दाय्पुले याय्गु ज्या सिधल कि वा पीत पौ की । करीब छगू छगू फूटयागु पौ की । थथे पौ की बलय् छं बिशेष लबःकवः या प्रयोग नं याय्म्वाः खालि तुतिं जक ध्वः ध्वः किया यंकूसां गाः । पौ- पौ सीदय्केगु जक खः । थथे पौ की धुनकि करीब ३” (स्वंगू इन्च) ति पाकाः वाग्वः पिनावनी । वा पीबलय् फेतुना हे पिनावनेगु याइ । छगः थलय् वा पुसा तयाः वा पीम्ह मनूया न्ह्यःने काय् ज्याछिंक तइ । जःगु व खःगु निपा ल्हाःया नं म्हाला पतिं व च्वला पतिं निपतिं निपतिं नं काका: गुलि वल उलि उलि चाय्ना पी । अथे निपतिं चां काका: काइबलय् प्यंगः-न्यागः, प्यंगः-न्यागः वा वइ । ल्हातं न्ह्याय् दतले पी धुंका ल्हातं ल्हाना हाकनं फ्य्तुना हे न्ह्यां वनी । थथे याना पी धुंलिसे लिउने क्वचिम्वलं ध्याप-ध्याप यानाः क्वचिना हइ । थथे क्वचिनीबलय् वा व चाया दथ्वी बांलाक सम्पर्क जुइ ।

२.१.५. वला क्वाय्गु / वल्चा क्वाय्गु

वलावायात इलय् ब्यलय् क्वानाः घाँय् लिनाः सफा याना बीमाः । थथे क्वाय्गु ज्या निधाः, स्वधाः याना बीमाः । इलय ब्यलय् क्वाना घाँय् लिनाः सफा याना बिलकि वामा याकनं ब्वलना वइ । थथे क्वाय्गु ज्या वापिनां बाःछि स्ववाः ति दइबलय् न्हापांगु पटक क्वायगु याइ । अनंलि हाकनं स्ववाः लच्छि ति दइबलय् निकःगु पटक क्वाय्गु याइ । हाकनं उलि हे इलय् स्वकःगु क्वाय्गु याइ । थथे वला क्वाय्गु ज्या गुलिसिनं स्वधाः क्वाइसा गुलिसिनं निधाः जक क्वाना नं गाकी । २.१.६. तुकाय्गु

वलावायात क्वानाः जक बियां नं मगाः । निधाः स्वधाः क्वानाबी हाकनं म्होतिं नं निकः तुकयाः बीमाः । तुकाय्गु धैगु घाँय् पुयाः सफा याय्गु चाख्वः स्यंकाः ल्हाःतं वाला-वाला यानाबीगु खः । बर्षा याकनं याकनं घाँय् बुयावइगु जुयाः असार/साउन व साउन / भाद्रपाखे यानाः म्होतिनं निकः तुकया: बीगु चलन दु । फुपिं लाःपिन्सं स्वकः नं काइ । अप्वः काय्फूगु ज्यूगु हे जुल ।

२.१.७. वा लय्गु ज्या / सामाज्या

वलावा येँयाः पुन्हि जःखः पाकय् जुइ । अप्वः याना येँयाः पुन्हियात सामा दुहां वइ । वा लय्गु, वा दुकाय्गु ज्या यात सामाज्या धाइ । वा लय्बलय् खःगु ल्हाःतं वामा ज्वनाः जःगु ल्हाःतं ईं ज्वनाः ईंया धालं थः पाखे स्वकाः लयाः काइ । थथे लःगु वाम्ह बँय् ब्वचा ब्वचा तयाः यंकी । थुकीयात वाब्व धाइ । वाब्व तइबलय् न्हापांगु वाम्हू वागुईं खवय् व प्वःका जवलय् लाकाः जवं खवय् धेचुइका तइ । थ्वइत नःला धाइ । अनंलि मेगु वाहू उकिया पाछि अःखः च्वका अर्थात् वागुँ जवय् व प्वःका खवय् स्वकाः उकी द्यःने क्रस यानाः तइ । अनंलि मेमेगु वाम्हू उकी द्यःने ततं वनी । पाछाया यंकेत वा ल्ह्ययाः यंकेत छब्व गातकि हाकनं मेगु ब्व अथे हे याना तइ । थथे लब्व तयाः वाब्व तइगुया उद्देश्य वाब्व ल्ह्ययाः यंकेत अपुकेत व ज्याछिंकेत खः । लब्व ज्वनाः वाब्व ल्ह्यइबलय् वामा कुतुं मवनीगु व तःब्वगु ब्वनं याउँक वाज्याछिंक यंके फइगु खः ।

२.१.८. वा दाय्गु व उत तनेगु

वा लय् धुंकाः वा दाय्त न्हापालाक खलः दय्की । थुकियात खलः छीगु नं धाइ । खलः दयंंकेत ज्याछिंगु थाय् ल्ययाः वल्ख्वः चात (वामाया ठुटा) ईं च्वकां चानाः घाँय् पुया सफा याइ । गुलि थाय्माःगु, गपाय् फाःगु खल माःगु खः, दय्की । खलय् चापानाः च्वंसा वा नायूसा तिसाय्केत न्हापां नौ हाहा याइ । अलय् उकी द्यःने वः हाहा याइ । वा दाय्त नःला अर्थात् वामायागु हे खिपः निली । उगु खिपःयात दाख धाइ । जव ल्हाःतं दाखि ज्वनाः वाप्वाः चिनाः वा दाइ । थथे वा दाइबलय् निदा, स्वदा दाइ। उलि दाइबलय् पाकय् जुक्क वा हाय् धुंकी । अथे वा दाय् धुंकूगु नःला प्वाः खलय् चाःहीक लायाः हइ । थुकीयात सिखः तय्गु धाइ । वा दाइबलय् वाग्वः छ्वम्हुनाः पिने मवनेमा, सितिं मवनेमा धकाः सिखः तइगु खः । चाःहीक सिखः तय् धुनकि उत तनी । उत धैगु वा दाय् धुंकूगु वामा अर्थात नःला चाकः थुनाः पँचिनेगु खः । थथे उत तनीबलय् न्हापांयागु दा (नः लाप्वाः) खलः पाखे प्वः का लाकाः तइ । मेगु दा उकिया पाछि अःखः दिशाय् प्वः का लाकाः न्हापांयागु दाया च्वकाय् देदाय्काः तइ । अथे हे स्वंगूगु दा व प्यंगूगु दा नं निगू विपरित दिशाय् प्वःका लाकाः भतिचा देदाय्का च्वका च्वका ल्वाकाः तइ । अथे याइगु या अर्थ लिपा हाया वइगु वाग्वः बँय् मलाय्मा धकाः खः । अनंलि मेगु दात चाकः थुनाः पंचिनाः यंकी । क्वय् तःचाः याना च्वय् चिचि चाः यानाः थूरया आकारय् पंचिना यंकी ।

२.१.९. क:कि दाय्गु

वा दायाः पंचिना वंगु उत न्हय्न्हु च्यान्हु लिपा हाकनं वा पियाः दाइ । वा लयाः वा दाइबलय् हायाः मवःगु वाग्वः थुबलय् हायाः वइ । थथे हायाः वःगु वाया कःकिवा धाइ । थ्व कःकिवा कः तावँ थुइत प्रयोग याइगु खः । थथे कः किवा हाय्केगु ज्यायात कः कि दाय्गु धाइ । गनंगनं थ्वइत पुथुवा दाय्गु नं धाइ । थथे क दाइबलय्, बुरांज्या याइबलय् व वा दाइबलय् नं “खास्से महालक्ष्मी, नमुरा भगवान, स्वयम्भु भगवान्” धाधां द्यःपिं नां कयाः वा आपाः वयमा धकाः पवनी । थथे कः कि दाइबलय् नं वा दाइबलय् थें जवगु ल्हातं दाखि ज्वनाः, प्वाः चिनाः, प्यकः न्याकः दायाः, दा फइम्हेसित बी । दा फ: म्हं दाःयात बछि थलाः थाथा याइ । थथे थाथा याइबलय् मेमेगु थाना च्वंगु वाग्वःत नं हाया वइ । वाग्वः हाय्के धुंका बछि थःगु सुप्वाः च्वकाया क्वसं निप्वाः नं ल्वाकाः चिनाः लिक्कसं पँचिना तइ । कःकी दाय् सिधलक सु फुक्कं ल्ह्ययाः हाकनं फेना थःगु बुँ भरि खिनाः पाइ । निन्हुस्वन्हुलिपा छक: पुइका बी । अनलि हाकनं निन्हु स्वन्हुलिपाः सु गनकि कलिचिनाः, कुबुयाः थःथःगु छँय् यंकी ।

२.२.१ लखवा

लखय् वा पीगु वा लखवा खः । पुवा, दुराज, तःग्वः मार्सि, चीग्वः मार्सि, स्वला मार्सि, झर्वा आंगा आदि फुक्कं लखवा खः ।

२.२.१.१ प्वादे ज्यायुगु

लखवा पीत न्हापां वापुसा तय्त न्हापां प्वादे ज्याय्गु धैगु जग्गा पालाः, दायाः, पौ ज्याय्गु खः । थ्व ज्या वा पुसा तय् बाःछिन्ह्यः याइ । थथे याइबले चा ब्वदयाः धू जुयाः छ्वासुया च्वनी ।

२.२.१.२ प्वादे तय्गु

प्वादे तय्गुया अर्थ वापुसा तय्गु खः । न्हापा ज्यानातःगु प्वादे पौयात हाकनं छकः छ्वलाः, दायाः, बुयावयाच्वंगु घाँय् फुक्कं पुयाः, सफा यानाः, माःगु साः तयाः, वापुसा ह्वलाः त्वः पुया तइ । भंग: पंछिं बुलाः वा नय् मफय्क व चा मगंक घाँय् छ्वमा आदि त्वः पुयातइ । थ्व ज्या बैशाख जेठं याइ ।

२.२.१.३ प्वादे धी थाथा याय्गु

वापुसा तयाः बाःछि, स्ववाः दतकि वापुसा बुयावयाः चा ल्ह्वना हइ । थुबले प्वादेय् त्वःपुयातःगु घाँय् छ्वमा आदि लिकयाः ल्ह्वंनाहःगु चा चास्म्व:चां क्वानाः सालाबीगु याइ । थथे चा क्वाय्गु, सालेगु ज्यायात ‘प्वादे धी थाथा याय्गु ‘ धाइ। थथे याना बिलकि पुवाचा ब्वलनेत अ: पुइ ।

२.२.१.४ सा:या ब्यवस्था

वाया लागि तइगु साः निथी दु । छगू कंचा, मेगु गःसाः खः । गुलिसिनं खउ नं तइ।

२.२.१.५ कंचा

कँचा धैगु जमिनय् गाः म्हुया, सुरुङ्ग म्हुया काइगु छगू प्रकारया नायूगु साःलगय् जूगु हाकुगु चा खः । वा पीत माःगु कँचा फागुण चैतं हे कयाः तइ थ्व कँचायात सौसाःकँ धाइगु चलन दु ।

२.२.१.६ गः साः

सा, म्ये, च्वलय्, फै, खा, हयूँ आदि पशुपंक्षीया साः गःसाः खः । नौसाः, साःगाः आदिया जैविक साः नं गःसा नापं ल्वाक छ्यानाः बुँइ तय्गु याइ । दुपनि कँचा, गःसाः नितां तयाः वा पीगु याइ । कंचा मदुपिनि गःसा जक तया: पी । वा पीगु शुरु जुइ न्ह्यः हे कंचा, गःसाः कुबुयाः थःगु बुँइ थ्यंकातय् धुंकी । छ्व लय्गु ज्या सिधल कि छम्हकी कँचा ब्वय्यंकी । गःसा नं बुँइ ह्वलाः तइ ।

२.२.१.७ सिन्हाज्या

वा पीगु ज्यायात सिन्हाज्या धाइ । असारं मनसुन शुरु जुयाः वा पीत गाक्क वा वलकि अथवा धः दुथाय् धःया लः थ्यंकः वलकि वापीगु ज्या जुइ । वापीगु ज्या थाय् स्वयाः गनं जेठया १५।२० गते निसें शुरु जुइ । खुसि सिथय् बगः बगलय् जेष्ठं हे शुरु जुइसा आकासया भरे वा पीमाथाय् लिपा नं लावनी । बर्षातया मात्राय् भर परेजुइ । सिन्हाज्यां सुयां फुर्सद दइमखु । मिसा, मिजं मचात तक नं ब्यस्त जुयाच्वनी । मिजं तय्सं बुं पालेगु, चा क्वायगु ज्या याइ । मिसातय्सं वा पीगु ज्या याइ । ज्याथ – जिथिपिन्सं पुवाचा पुइगु याइसा मचातय्सं पुवाचा ल्ह्ययाः बीगु व मेमेगु ग्वहालि याइ ।

२.२.१.८ पम्कुनेगु

न्हापा स्वनिगलय् गुलिं गुलिं नेवाः ज्यापुतय्सं पम्कुनाः वा पीगु नं याः । पम्कुनेगु धैगु लःया सुविधा दुगु धः दूगु थासय् ततः क्वागु बुँ दुपिन्सं बाःछि स्ववाः न्ह्यः हे बुइँ लः कुनातइ । थथे लः कुनातइबलय् बुँया चा न्हाबुयाः नाइसेच्वनाः उर्बर जुयाच्वनी । थज्याःगु बुँइ वा पीबलय् वा नं बांलाइगु, ज्या याय् नं अःपुइगु उत्पादन नं अप्वइगु खः । वा पीत थुकिया लः छ्वनाः छ्वइबलय् व हे लखं नाप नापं च्वंपिं मेमेपिनि नं वा पी खनी । थथे लः कुनेत चाःहिक ततः जाः जुइक बल्लाक प्वः तयाः लः पिहाँवने मफय्क याइगु खः ।

२.२.१.९ वा पीत छ्यलीगु लवः कवः कू ( बुँ पालेत छ्यलीगु) खतां मुगः (कंचा दाय्त छ्यलीगु ) तोकू ( प्वः तय्त कुलिं पाःगु चा क्वाय्त, दाय्त ) चारम्वः (पुवाचा थाथा याय्गु क्वाना बीगु लवः )

२.२.१.१० तुकाय् ज्या

घायूँ पुइगु, सफा याय्गु, चाख्वः स्यंकाः ल्हाः तं वाला वाला यानाबीगु ज्या यात तुकाय्गु धाइ । लखवायात म्होतिं नं स्वधाः तुकामा धैगु मान्यता दु | वा पिना बाःछि स्ववाः दय्काः छकः, अनंलि स्ववाः लछिति दय्काः छकः, अलय् हाकनं मेगु स्ववाः छिति दइबलय् छकः याना स्वक: तुकाय्गु चलन दु ।

२.२.१.११ सामाज्या

वा लय्गु, वा दाय्गु, वा छँय् दुकाय्गु ज्यायात सामाज्या धाइ । वा लयाः, छँय् यंकाः, पानाः कःकि दाय्गु, बुरांज्या याय्गु, सु पाय्गु, सु छँय् ल्ह्ययायंकेगु आदि फुक्क हे ज्या सामाज्या दुने लाः ।

२.२.१.१२ बुरांज्या

बुरांज्या धैगु नेवाःतय् वा लयाः, वा दुकाय्गु सामाज्याया हे छगू मेगु रूप खः । सामाज्याया निगू रूप दु । छगू रूप खः पाकय् जूगु वा लयाः दायाः व हे दिनय् छँय् हय्गु । मेगु रुप धैगु वा लयाः वा मदासे बुँइ हे तुं उत तनाः झिंनिन्हु झिंस्वन्हु लिपातिनि वा दायाः छेयूँ हय्गु खः । न्हापांगु प्रकृयां वःगु वायात मू वा धाइसा लिपांगु प्रकृयां वःगु वायात हाकुवा धाइ । बुरांज्या छाय् गुबलेनिसें शुरू जुल गुलि पुलां धैगु खँ थथे हे खः धकाः धाय्कूगु अवस्था मदुनि । थुकिया अध्ययन याय् ल्यं हे दनि । जनश्रुति कथं किरांतितय्सं स्वनिगलय् आक्रमण याःगु इलय् लुटपात याइ धकाः वा दायाः छँय् महः से बुंइतुं पँचिना वयातःगु व लिपा वनाः स्वः वंबलय् वा स्यना मच्वंगु खनाः वा दायाः, छँय् हयाः उकीया जा नयाः स्वबलय् जा साःगु जा मनाइगु, निगः चा थूसां आपाः दइगु (आय्न्वःगु) व याकनं नय् मास्ति नं मवैगु ( तँफा: गु) गुण दुगु खनाः ज्यापुत आकर्षित जुयाः बुरांज्या याय्गु परम्परा वःगु खः धैगु खँ न्यनेदु ।

बुरांज्याया उतय् द्यःपिं बास यानाच्वंगु दु धैगु जनविश्वासकथं बुरांज्या याइबलय् पूजा याय्माः । स्वयम्भु भगवान्, करुणामय व बसुन्धरा द्यःयात वा वय्काः बीम्ह, वाय् दुरु जायका बीम्ह व वा आपाः सय्काः अन्नपूर्ण यानाबीम्ह द्यःपिंकथं ज्यापुतय्सं हनेगु यानाच्वंगु दु । बुरांज्या याइबलय् द्यः पिन्त फाय्का तःगु फांगाया प्रतिककथं उतया द्यःने तयातइगु वा मदुगु सु छब्व फांगा उलेकथं कयाः उकीयात प्यब्व अर्थात् प्यप्वायूँ याना प्यंगू दिशाय् नं छब्व छब्व द्यः पिन्त छाय्गु कथं वांछ्वय्गु याइ । थुलि याय् धुंकाः वा दाय्गु शुरुयाइ, वा दायाः दूँ खात कि वा थने न्ह्यः दाय् मानिगु वा छप्वाः धंकाः द्यः भापा: उकी व वाद्वैय् पूजा याइ । अथे पूजा याइबलय् जःखः च्वंगु सुर्पं व वा दाइ बलय् वइगु घाँय्म्वः यात समेत पूजा याइ । अथे पूजा यानाः, मोहनी सिन्ह : तिनाः, समय बजि नय्धुकातिनि खमुली वा थना: कु चिनेगु याइ । वाकु पतिकं स्वां छफ्वः छक्वः छुकी । अलय् वाकु कुबुया भवः लिं वनी । थथे वनीबलय् दकसिबे न्हापां समय पिचा दुगु खमू कुबुइम्ह वनी, अलय् मेपिं लिउलिउ वनी । वाकु तःवंपिं छँय् थ्यनकि इमित वः छपा, ला निकू तयाः थ्वँ त्वंकी । वाकु तःवक्क पतिकं हे थथे नकेगु याइ ।

बुरांज्या सिधय्काः बहनी सकलें छँय् वलकि सुथय् बुरांज्या याय्गु शुरु याय्कथं फांगा उलेगु ज्या याःम्ह मनूयात वः छपा उकी द्यःने वा निगःचा व छ्वय्ला निकू तया इताःमत लःल्हाना बी । वं मत लःल्हाना काय् धुंकातिनि अलय् पिने द्यःपिन्त वा छायाः मत बिउवनी । बुरांज्या याइबलय् उतय् च्वनाः चुरोट, बजां त्वने मज्यूगु, ल्हातय् च्वंगु दाखि कुर्के मज्यूगु, उतं कुहाँवय् मज्यूगु, वाद्वं हाचांगायाः जुइमज्यूगु आदि नियम दु । नियम उल्लंघन यात धाःसा वइत धौ छगः बं पुइकेगु याइ ।

३ छ्व बालि

छ्व बाली चिकुलां पीगु अर्थात् हिउँदेबाली खः । बर्षे बाली वा बाली दुकाय् धुंकाः छ्व ह्वलेगु याइ । छ्व वलेया लागि कार्तिक मंसिरं बुं पाली । बुं पालीबलय् प्वंपाः छकः जक पाःसा गाः । प्वंपाः पालीगु धैगु खालीगु बुँइ न्हापांगु पटक पालीगु खः । थथे प्वंपाः पाली बलय् म्हकि दय्काः पाली । पालाः काःगु चा तइगु ब्व म्हकि जुइ, अलय् चा पाःगु थाय् तिक्व जुइ । म्हकि जक थथ्याइ । तिक्व जक क्वथ्याइ।

३.१ छ्व व्हले ज्या

थथे बुँ पाले धुंकाः चाया अवस्था स्वयाः छ्व ह्वलेगु याइ । चा गंसा याकनं ह्वलाः छ्वइ । चा प्या: सा छन्हु निन्दु लनाः ह्वली । छ्व ह्वलेगु ज्या बालाचन्हे धुंकाःतिनि याइ । बालाचःहे न्ह्यः वली मखु । छ्व वली बलय् छ्व वलीम्हं म्हक लिना वला वनी । मिसातय्सं खः दाइ । थथे खः दाइगुयात छ्वखः दाय्गु धाइ । खः दाय्गु ज्या मिजंतय्सं नं याइ । खः दाय्त तोकू प्रयोग याइ । छ्व ह्वलेगु ज्या याइम्हं छं जुया गुगु नं म्हकी छ्व वले लोमंकल धाःसा छ्व म्हकि द्वंगु धाइ । छ्व हकि द्वंगु न्हापा सी दइमखु । लिपा छ्व बुयावइगु इलय् प्रष्ट सी दइ । अथे छ्व ह्वले द्वनकि मभिं धाइ । छँया हामायात ज्वनी धाइ । परिवार बिरामी जुइ । छ्व हकि द्वनकि पूजा याः वनेमाःगु ला हि तयाः बौ तः वनेमाःगु चलन दु । अथे पूजा या:वनीबलय् बौ तःवनीबलय् कोखं मगायक सुथ न्हापां हे वनेमाः । अथे पूजा या:वनी बलय् खँय् छगः नं तयाः यंके माःगु व व खँय् अन हे कालाः चिपंथियाः वय्माः । छें लितहय् मज्यू । पूजा यायेधुंकाः पूजाभः व करुवाचा ल्वाकाः सः वय्के माःगु चलन दु । अथे याय्गु धैगु पूजा फइम्ह मताःम्ह जूसां तायके कथं याइगु खः ।

३.२ साः

छ्व ह्वलेत न्हापां साः तइमखु । दुपिनि छ्व बुयाः वय्का लिपा गःसाः ह्वलेयंकी । मदुपिनि तइ हे मखु । छ्व बालीयात साः तयाः, घायूँ पुयाः मेहनत याइ मखु।

३.३ लखं थनेज्या

हिउँदेबाली जूगुलिं इलय्ब्यलय् लखं थनेगु अर्थात् सिंचाइ याय्गु आवश्यक जुइ । धः दुथाय्, लःया सुविधा दुथाय् जूसा छक: निकः लखं थनाबी । लःया सुविधा मदुथाय् आकाशया भरय् जुइ ।

३.४ छ्व लय्ज्या / सामाज्या

छ्व लयाः गुलिसियां बुँइ हे तयाः गंकाः बुँइ हे दाइ । गुलिसियां छें यंका छ्व दाय्गु याइ ।

३.५ छ्वब्वय् फै, च्वलय् त्वःतीगु चलन

छ्व ह्वले धुंका छ्वमा बुयाः वयाच्वंगु बुँइ फै, च्वलय्, सा आदि छँय् लहिना तइपिं पशुतय्सं छं जुया अन वना छ्वमा नयाः बिल धाःसां श्रीपञ्चम न्ह्यःतक जूसा छं कारवाही जुइमखु, वइत माफि जुइ । श्रीपञ्चमि लिपा जुलकि छ्वमा नयाः च्वंपिं पशुत सांप्याःत वयाः पनायंकी | पशु थुवाःयात बं पुइकी । बं मपूतले पशुत लित बियाछ्वइ मखु । बं गुलि पुइकेगु खः नोक्सान जूगु मात्रा स्वयाः सांप्याःतय्सं निर्णय याइ । सांप्याः धैपिं स्थानीय त्वाःबहाःलं क्वः छिना बाली सुरक्षाया लागि अधिकार बियाः खटय् याना तःपिं मनूत खः । थुमिसं सामाज्यां वा लइगु इलय् पारिश्रमिक कथंया भाग का: वइपिन्त फछि वा काय्गु याइ । थुपिं भुँइबुइ चा: हिला च्वनी । थ्व छगू सामाजिक नियम खः ।

३.६ अन्तर बालिया रूपय् हवलीगु बालि 

छ्व बालीया दुने ह्वलीगु कः ( कय्गु ), तू आदि यात अन्तर बाली धाइ । स्वनिगःलय् नेवाःतय्सं छ्व बालीया दुने कः, तू नं ह्वलीगु चलन दु । थथे कः तू ह्वलीबलय् चाया गुणस्तर बांलानाः उर्वराशक्ति कायम जुयाः च्वनीगु खः । बाली नं निगू बाली काय् दइगु जुल ।

४ कंनि बाली

कंनि बाली नं बर्षा बाली खः । स्वनिगलय् कंनि बाली स्वंगूगु अन्नबाली खः । थ्व पाखबाली खः । वा पी मज्यूगु पाः ल्हूगु पाखय् अप्वः याना थ्व बाली पीगु याइ ।

४.१ दाय्गु पालेगु ज्या

पुष माघं पाखे पालेगु याइ । हिउँद मासया वा वःगु अवसर लाकाः पालेगु याइ । पाखा पालीबलय् चांडे धैगु लवः छ्यली । गुलिसियां कुलिं हे पाली । थथे पाःगु चा चैत महिनाय् दाय्गु याइ । अनलि बैशाख महिना लगय् जुलकि पीगु याइ । ४.२ साः कंनि पीतः गुलिसिनं कँचा तइगु खःसा गुलिसिनं गःसाः तइ । कँचा दायाः नचुकाः चाय् वली । गः साः तइपिनि नं कंनि पी न्ह्यः चाय् ह्वलाः पीगु याइ । गुलिंगुलिंसिनं कंनि बुयाः वय्काः छकः क्वाइबलय् कंनिमाया जःखः तया बीगु नं याः

४. ३ कंनि पीगु ज्या

पालाः दायातःगु चायात छक: छ्वलाः देखः दाय्गु याइ । अनंलि कुछि कुछिति ब्यायागु पौ कियायंकी । छपौ अतः क्वलाछि क्वलाछि पाकाः सिथय् सिथय् छगः छगः याना कंनि पिना यंकी । दथ्वी मुस्या पीगु याइ । पौ छपौलय् कंनि निझ्वः मुस्या छझ्वः याना पी । खालिगु पौ लिपा कंनि ल्हुइबलय् चा काय्त ल्यंकाः तइ।

४. ४ क्वाय्गु ज्या :

कंनि पिना स्ववाः लछिति दतकि क्वानाबीगु याइ । घाँय् पुयाः सफा यानाबी । अनंलि हाकनं लछिति लिपा निकःगु क्वानाः घाँय् पुयाः सफा यानाः ल्हुना बी । कंनि पिउबलय् ल्यंकाः तःगु खालिगु पौया चा कयाः कंनि झ्वःधुछिं चां भुना यंकी । थथे कंनिमायात चां भुनाबीगु हे ल्हुइगु खः । थुकिं कंनिमा गोतुइगु पाखें बचय् याइ । 

४. ५ कंनि खायगु

बैशाखं पिउगु कंनि गुन्हुपुन्हि, जुगः चन्हे झाः खाय्गु याइ । कंनि खानाहयाः गाजः हनाः च्वत बैगः गन थाय् दु अन खिपः प्यनाः खिपतय् झ्वः झ्वः क्वखाय्काः तइ । गुलिसियां झ्यालं पिने नं खिपः प्यनाः क्वखाय्काः तइ । गुलिसियां सिमाय् थाङ्ग्रा दय्का तइ । थथे क्वखायकाः, थाङ्ग्रा तयातःगु कंनि पुष, माघ थ्यनीबलय् बांलाक गनेधुंकी । अलय् लिकयाः, पापुयाः गुलि चिनेगु याइ । 

४.६ कंनि पुसा काय्गु

पापुइ धुंकूगु कंनि ध्येमध्यय् बांलाःगु, हृष्टपुष्ट जूगु, किलं मनःगु, रोग मदुगु तःध्येगु ल्ययाः च्वका व प्वकाया ब्व त्वःता एकनासगु साइजया दथ्वी च्वंगु ब्वया कंनि जक पुसायात काय्गु याइ ।

४.७ कंनि बाज्या छ्यलीगु लवः

५ आलु

चांडे (कंनि बुंज्या याय्त, पाख पालेत)
कू (पाख पालेत व ल्हुइत)
फा: क्वकीचा (कंनि क्वाय्त)
तोकू (कंनि क्वात छ्यली)
कँ नयुगु

स्वनिगलय् नेवाः तय्सं पीगु, वलीग थी थी बाली मध्ये छगू आलुबाली नं खः थ्व तरकारी बाली खः । न्हापा नेवाःतय् बिशेष यानाः ज्यापुतय् बूवः चलन मदु । उकिं कँ नय्गु लागि नं आलु उत्पादन याइ । आलु हिउँदे बालीया रूपय् पीगु याइ । अथेला बर्षां नं भति भति पीगु याः । अप्वः याना हिउँद हे पीगु याइ । आलु अप्वः याना खुसिया सिथय् सिथय्, बगः- बगलय् पीगु याइ । लःया सुविधा दुय् मेमेथाय् नं पीगु याः ।

५.१ आलुया जात

न्हापा वा पीगु चलन दुगु आलुया जात ‘ह्याउँगु आलु’, ‘तुयू आलु’, ‘भतु आलु’, ‘चिनी आलु’ आदि खः । भतु आलु ह्याउँगु ताहाकः चागु खःसा चिनी आलु तुयूगु ताहाःकः चागु खः ।

५.२ जग्गाया तयारी

न्हापां प्वंपाः पाली । प्वंपाः दाय् धुंकाः माथं पाली । माथं नं दाय् धुंकल कि हाकनं छकः छ्वली । छ्वले धुंका देख : दाइ । जग्गा तयार जुइ । 

५.३ साः

आलुया लागि कँ व गः साः नितां तइ । कँचाया प्रयोग याइगु अप्वः याना आलु व तू बालीया लागि हे खः । जग्गाया तयारी जुल कि दायाः कूचा कूचा यानातःगु कँचा कि काय्त तयाः तःगु चिं लिसे त्याः त्याः तया हइ । उकी द्यःने गः साः तयाः हइ अनंलि कि कयाः साः त्वः पुया हइ । म्हकि बनय् जुइ ।

५.४ आलु पी

न्हापा आलु पीबलय् अप्वः याना ताना पीगु चलन दु । छगः आलुयात उकी चुलि वयाच्वंगु गुलि दु स्वयाः निकू स्वकू यानाः ताना पी । चिची ग्वःगु जूसा जक छग्वलं पी। आलु पीबलय् क्वलाछि क्वलाछि पाकाः फाः क्वकीचां क्वानाः चुलियात च्वय् लाकाः पिनाः चां त्वः पुइ । मिश्रित बालीया रूपय् व हे आलु म्हकी जाःतू नं ह्वलेगु याइ । जा: तू तुकंचा नय्गुया लागी ह्वली । तू ग्वः काय्त मखु । थथे तू आलु पी न्ह्य: हे वली ।

५.५ लखं थनेगु

आलु पिनाः निन्हु स्वन्हुयादुने हे लखं थना बी । उकिं बुया वय्त अ: पुइ । आलुयात तःक्वः मछि लखं थने माः । चायागु अवस्था स्वयाः स्वक्वः, प्यक्वः नं थनेगु याइ । ५.६ आलु क्वायगु आलुयात क्वानाः ल्हुना नं बीमाः । आलु पिना निलाति दइबलय् क्वानाः ल्हुना बीगु याइ ।

५.७ आलु लीगु

        माघं वा पीगु आलु बैशाख थ्यनिबलय् ली त्यइ । आलु लिना हयाः छँय् ख्वाउँगु थाय् छ्यली तय्गु याइ । आलु पुसाया लागी ल्ययाः आलु डोक्चाय् तया झ्यालं पिने खाया तय्गु याइ ।

५. ८ आलु पीगु व लीगु ज्याय् छ्यलीगु लब: कवः

६ कः तू

          कू (बुँ पालेतः, कि काय्त), खतां मुगः (खः दाय्त), त्वःकू (खः दाय्तः) फा: क्वकिचा (आलु पीत छ्यली), च्वामू क्वकचा (आलु लीत) नेवाःतय् थःत माःगु बस्तु थःपिन्सं हे उत्पादन याय्गु प्रचलन दु । नय्त, तिलेत माःगु चिकंया लागी तू तक नं थःपिन्सं हे उत्पादन याइ । न्हापा तू ह्वलेगु यक्व हे प्रचलन दु । आलु थें तू नं चिकुलाया बाली खः । खुसि सिथय् लखं न्ह्याय्दुगु थाय् बगः बगः व वया लिक्क लिक्क लाःगु लागाय् तू ह्वलीगु खः । 

६. १. तूया जात 

        कँचा तयाः कँचाय् द्यःने वलीगु तूया जात जुयाः थ्वइत कँतू धाइ । 

६.२ जग्गाया तयारीI

        तू बुंज्या यात प्वंपाः मपाः से छक्वलं माथं पाली । थथे माथं पालीबलय् चा पुइकाः पाली । घाँय् ल्हाके माःगु जुयाः पुइकाः पालेगु याइगु खः । थथे पुइकाः पालाः हःगु चायात खतांमुगलं दायाः पिचिकी । पौ – पौ छुट याइ । थथे पीचिंक खः दाय् धुंकाः फातं कँचा ब्वया हइ । अलय् व कँचायात नं पिचिक दाइ । छन् निन्दु लिपा व कँचा गनकि उकी लः कुनाः कँचा नायकी । कँ मुगलं खिनाः उति ग्यंका: माथं वंकी ।

६. ३ तू ह्वलेगु

      माथं वंगु तू पौलय् कन्हय्खुन्हु तू ह्वली । तू व्हले धुंकाः उकी नौसाः ह्वलाः त्वः पुइ । उकी द्यःने नचुगु चां त्वपुयाः बी ।

६.४ लखं थनेगु

     तूयात नं आवश्यकताकथं निकः स्वकः लखं थना बीगु याइ ।

६. ५ तुकंचा वय्गु

      तू ह्वलाः स्ववाः, लछिति दइबलय् स्वब्वय् छब्व ल्यंका मेगु निब्व तुकंचा वयाः हइ । थथे वयाः हइगु तुकं लिपा थ्यंक के नय्त दय्क माः हनां भयालंपिने खायाः सुकू गंका तइ।

६.६ तू पुइगु

       ल्यं दनिगु छब्व तुकं बू ह्वयाः तू सयाः बैशाखं पाकय् जुइ । बैशाखपाखे तू पुयाः, छें हयाः, पानाः, गंकाः, दायाः, तूग्वः पिकाइ । गुलिसिया बुइ हे दायाः यंकी । थथे उत्पादन जूगु तू बियाः चिकं बंजा: तय्के चिकं हिलाः काइ । छं भाग पुसाया लागि ल्यंकाः तइ ।

६. ७ कः तूया बुंज्या याय्त छ्यलीगु लवः

कू (बुँ पालेतः), खतां मुगः (खः दाय्त), कँ मुग: (कँ खिनेत लवः छ्यली) ७ तरकारी नेवाःतय्सं अप्वः यानाः पीगु तरकारी धैगु चिकुलां पीगु (हिउँदे) लैं पाछै, प्वात्या, लाभा, चसु, पलः, मी, प्याज खःसा वर्षां फळं, फसि, सिमी, रामतोरे, सिलिंतोरे, ताहाकःतोरे, ककःचा आदि खः । थुपिं थी थी तरकारी मध्ये नं बिशेष याना महत्व बियाः सकसिनं पीगु धैगु लैं, लाभा, प्याज, पाछै व फळं खः । 

७.१ लैं

सुकू लैं तरकारी खःसां थ्वैत यक्वसिनं कैंया रूपय् नं नइगु जुयाः थुकीया बिशेष महत्व दु। अप्वः मनूतय्सं भचा अप्वः हे बुंज्या याइगु बाली खः थ्व । यात ताना गंका: कें नय्गु याइ । भ्वय्बलय् छ्याला, पंचकोल दय्केत नं छ्यली । घ्यःचाकु संल्हु, खाइ संल्हु बलय् लैं क्वाति नं त्वनेमाःगु जुयाः नेवाः समाजय् थुकिया सांस्कृतिक महत्व नं दु । लैंया हः (ख्वाख्वः) नं कँ नय्गु याइ । न्हापा चीपूगु स्थानीय जातया लैं जमिनय् गाः म्हुयाः सिन्कि फिइगु चलन दुगु खः । अज्याःगु फिना तःगु लैंया हयात जक सिन्कि धाइ अलय् लैंयात सिनामलि धाइगु खः । अज्याःगु सिन्कि कँ खुना नइसा सिनामलि जक छ्यानाः ल्वसा, अचार दय्काः नइ । ॐ नं खुना नइ । मनू सिना घः सू वनीबलय् सिन्कि तयाः यंके माःगु चलन दु । लैं तःपुगु, चीपुगु, ह्याउँगु, तुयूगु नितां दु । तःपुगु लैं म्हकि दय्काः पीगु व चीपुगु पौ ज्यानाः ह्वलेगु चलन दु । स्यः मदय्क बुंपालाः, दायाः म्हकि ज्यानाः १०x१२ इन्च पाकाः लैं वा पी।

७.२ लाभा प्याज

          लाभा प्याज नितां मसला व तरकारी बाली खः । वाउँगु मा तरकारीया रुपय् नइ । छिपय् जूगु लाभा ग्वः मसलाया रूपय् छ्यानाः कँ, तरकारी व मेमेगु घासाय् तय्गु याइ । प्याज ग्वः आलु नापं तरकारी दय्काः नय्गु याइ । मसलाया रूपय् मेमेगु घासाय् नं तय्गु याइगु झीगु चलन खः ।

७.२.१ लाभा प्याज पीगु

         लाभा प्याजयात पौ ज्याना पीगु चलन दु । प्वंपाः पालाः दायाः, हाकनं माथं पालाः दायाः चा नचुके धुंका ५, ६ फिटया ब्या यानाः पौ की । हाकः जग्गा स्वयाः आवश्यकताकथं तइ । माथं वंकाः चा नचुके धुंकाः निखेंया नं चा भचा भचा कुलिं सालाः प्वःचा तइ । पौ भचा क्वथ्याकी । अलय् नौ साः, गः साः ह्वली । साः ह्वले धुंकाः च्वाउँक्वकियां २x२ इन्च ति पाकाः ध्वः चा ध्वः चा कियाः लाभा भी पिना यंकी । प्याजयागु मांचा पी । थथे लाभा भी प्याज पीबलय् प्यलांगू प्यलांगु ति पाकाः  पिना यंकी । लाभा, प्याज पीधुंकाः छन्हु निन्हु लिपा लखं थनाबी । लखं थनाबिलकि बुया वय्त अःपुइ । जःखः च्वंगु प्वःचा प्वः चाय् छा:चा पीगु, धनिया, चसू आदि ह्वलेगु याइ । मिश्रित बाली कथं पौली नं चसू, पलः, धनिया पु आदि लेगु याइ । लिपा लाभा क्वाइबलय् पुयाः तरकारी नय्गु याइ ।

७.२.२ लाभा प्याज क्वाय्गु

          लाभा, प्याजयात पिनाः स्ववाः लछिति दइबलय् क्वानाः घाँय् पुया बीगु याइ । अथे हे हाकनं लच्छिति दइबलय् हाकनं क्वाना घाँय् पुइगु याइ । थुगु प्रकारं निकः स्वकःति क्वानाः आवश्यकताकथं निकः स्वकः लखं थनेगु नं याइ ।

          बैशाखं लाभा प्याज छिपे जुलकि लिना हयाः छन्हु निन्हु निभालय् पानाः चा लिकया थाथा यानाछ्वयाः थुचा थुचा चिनाः बैगः, कःसी थाय् दुथाय् खिपः प्यनाः खिपतय् खायातइ । लिपा आवश्यकताकथं कयाः नइ ।

७.३ पाछै

          पाछै नं अप्वः नेवाःतय्सं वा पीगु तरकारीमध्ये छता खः । थःथःगु छेंय् नय्गु लागि हे नं अप्वःसिनं थ्व तरकारी वा पीगु याइ । गुलिसियां मीत दय्क हे पी। पाछै तरकारीया रुपय् व सुकूगंकाः भ्यातः कँया रूपय् नं नय्गु नेवाःतय्गु चलन खः । भ्वजय् ब्वघासा तइबलय् माःगु वाउँचाया रूपय् नं थ्वैत तय्गु याः । नय्गु घासाया रूपय् नं दय्केगु याः । मनू सीथाय् घःसू, लत्या, दकिला कु यनीबलय् नं वाउँचाया रुपय् पाछै तयाः यंकेगु याः । 

७.३.१ पाछै पीगु

          पाछै नं पौ ज्याना पीगु याइ । गुलिसियां म्हकि दय्का नं पीगु याइ । पाछै निगू किसिमं पीगु चलन दु । पाछै तू (प: का : तू) हे ह्वलेगु व पुसा थसालाः मांचा पीगु याइ। पालेगु दाय्गु याना गः साः नौसाः आदि तयाः जग्गा तयार यायेधुंकाः पौ ज्याना ४,५ इञ्च ति पाका पिनाकी । तग्वः हे वली पिनि तू ह्वलेधुंकाः हलुका किसिमं खतांमुगलं छकः देखः दाय्गु याइ । अथे धैगु द्यःने द्यःने दायाः तूग्वः ल्हाकाः बीगु खः ।

७.३.२ क्वाय्गु

          पिना स्ववाः लछिति दइबलय् क्वानाः घाँय् पुयाः बीगु याइ । आवश्यकताकथं लखं नं थनाबी । इलय् ब्यलय् स्वयाः ख्वातुसा भ्वछ्याना बीगु याइ । अथे धैगु ख्वातुख्वातु थाय् पुया सालुकाः बीगु खः । घाँय् पुइगु, क्वानाबीगु आवश्यकताकथं याइ । नय् जिलकि इलय् ब्यलय् काताना नय् हइ ।

७.४ फकं

          फकं नं नेवाःतय्गु तरकारी बालीमध्ये छगू खः । क्यब, पाख दुपिनि यक्वसिया फकं पीगु याः । थ्व छगू बर्षे बाली खः । फकं वाउँबलय् तरकारी नय्गु याइसा सुखू गंकाः भ्यातः केँ नय्गु याइ । फकंया दंयागु सनाः फिना अचार नय्गु चलन दु । थज्याःगु सनाः येँयाः पुन्ही बलय् समयबजि दान बीत मदयुकं मगाः । फकंया फल अर्थात् चा तः लय् सइगु कन्दमूल सकिया नं थःगु हे महत्व दु । तरकारी दय्काः नय्गुया नाप नापं सुखू गंकाः, मनाः, वालाः बजियात ल्वसा दय्का नं नइ । नेवाःतय् सकिया नामं ‘सकिमना पुन्ही’ धकाः छगू नखः हे दु ।

          सकिमना पुन्हिखुन्हु हलिमलि नापं चाकुहि, सकि नं मनाः नय्गु चलन दु । लक्ष्मीपूजाखुन्हु लक्ष्मीपूजा याय्त चय्प्यता घाः सा माः धाइ । उकी छता सकिन तय्गु याः । कय्ता पूजा, जंकु आदिबलय् होमय् सकि छगः नं दुइमाःगु नेवाःतय् चलन दु ।

७.४.१ जग्गाया तयारी

          फकं बर्षा वा पीगु तरकारी खः । थ्व बाली बैशाख महिनाय् पीगु याइ । फकं पीगु नं पौज्यानाः पीगु याइ । बर्षाया बाली जूगुलिं वा वइबलय् लः ममुनि कथं जमिन स्वयाः क्वलाछिति थथ्याकाः पौज्याइ । पौया ब्या ५ फिट ति तइ । हाकः जग्गा स्वया आवश्यकता कथं तइ । निपौ पौया दथ्वी तिक्व तइ । ज्या यात व हे तिक्वय् न्हुया जुइ । वा वइगु लः थ्व हे तिक्वं न्ह्याना वनी । 

७.४.२ सकि पीज्या 

आवश्यकता अनुसार पालाः दायाः चा नचुकेधुंकाः नौसाः, गःसाः छु दु तयाः तयार याःगु पौली ६४६ इन्ज ति पाकाः फकं पुसा अर्थात् सकि पीगु याइ । थथे पीधुंका इलय् ब्यलय् घाँय् पुयाः क्वाना बीगु याइ ।

७.४.३ फकं काताय्ज्या

          बैशाखं पिउगु फळं असार-श्रावणं काताय् जी । छमा फकंमाय् स्वमा प्यमा कचा दया वलकि छमा निमा काताय्गु याइ । फर्क काताय्गु ज्या तः कः मछि याइ । सकि लीगु याइ मखु । उगु इलय्तक सकिग्वः खाइ मखुनि । भाद्र – आश्विनं सकिग्वः खाइ । आश्विन-कार्तिकं सकि लिना हइ । गुलिसिनं हाकनं बैशाखं वा पीतः तिनि लीगु याइ। दछिन्ह्यः पिउगु सकि बैशाखं लिना हाकनं पीगु याइ ।