नेवाः सभ्यताया संस्कृति

               नेवाः सभ्यताया संस्कृति

रेवती रमणानन्द श्रेष्ठ

 

               सभ्यताया अर्थ सभ्य जुइगुया भाब खः | अले सभ्य धयागु सभा अर्थात मुनाः च्वने ल्व:म्ह खः | उकिं सभ्यता धयागु सकल मुनाः ल्वय्‌क च्वनेगु पहकथं निर्माण यानातःगु ज्या खः | नेवाःत नं न्हापंनिसें छथाय् मुना: च्वनेगु यानाः न्ह्या:वःपिं जाति खः | थुगु जातिया न्येनेदुकथं (गोपालराजवंशावलि) न्हापांगु जाति गोपलत मालाखा धयागु थासं गां हे मुनाः थन च्वंव:गु वाे थुमिसं थन राज्य विस्तार यासे नेवाः संकृति धालसां सभ्यता वाे संस्कार आदि प्रारम्भ याःगु खः| उकिं मे:कथं धायेगु ख:सा थथे सकलें मुना: थवं थः जाना: समाजया विकासया निम्ति ल्वय्क यायेगु ज्या हे सभ्यता खः |

               थ्व कथं सभ्यता धयागु छुं जाति वा राष्ट्रया मनू मुना: सामाजिक रुपं शिष्ट व शान्ति जीवनया निम्ति यानातःगु थःगु बसोबास व रहनसहनया उन्नति खः | नेवाः जातिया नं बसोबास वाे रहन सहनया निम्ति निर्माण यानात:गु थःगु हे मौलिक सभ्यता दु | थःगु च्वनेगु थाय्‌या निम्ति नेवाःतसें न्हापांनिसे विशेष उन्नति यागुः दु |नेवाःत छ्थाय् मुना: च्वनीपिं जाति जूगुलिं उमिसं थ:गु सभ्यता न्ह्याकेत गुलिखें छेंत जक मखु गुलिखे

द्य:, गल्लि, मुगः, चुक,
ज्यासः, लाछि, पसः, ननि,
लोहंहिटि, जःधुं,  तुं, पुखू,
फलचा, मङ्गा:, फः, धः,
चपाः, दबू,    

आदिया नं निर्माण यातसा गुलिखे त्वा:, गः, गां, निगं, पुर, देश अले राज्यत थ्यंक विकास आत |

               अथेहे बिभिन्न नेवाःराज्य व देश दुने कलात्मक लायकूत नं दयेकल | यें , यल खोपया मल्लकालीन कलात्मक लायकू ल्यं दनि | तर मानगृह, कैलाशकूट भवन आदि लिच्छबिकालिन दरवारया ल्यंपुल्यं तक नं थौं मदये धुंकल | अथेहे यक्व हे द्य:, दे:ग:, सत:, मठ, बही:आदि नं दयेकल |

लोहंया तःधिकःपिं द्य: दयेकुगुली

  • भुयुजःसि नारान्द्य:,
  • पलाञ्चोक भगवती,
  • यँया कालभैरव,
  • महान्का:द्य:,
  • स्वयम्भूया भगवान द्यःत
  • यल शंखमूलया गणेद्य: वाे धातुया भिद्य: न्हेथने बह जू | अथेहे देःग:या खँय्
  • चांगुँया नारान्द्य:
  • खोपया ङातपोल,
  • यँदे:या तलेजु,
  • जन्बहा: देग:,
  • गोलया पशुपति दे:ग:,
  • यलय महाबौद्ध,
  • क्वन्ति महाद्य:या ङातपोल,
  • क्वा:बहा: देग:,
  • तःबहा: देग:,
  • किपूया बाघभैरब देग:,
  • भोंतया चन्देश्वरी देग:,
  • नालाया पेतपोल भगवती देग:,
  • पन्तिया इन्द्रेश्वर देग:,

आदि नमुना दनि | खला देग:या तुना:सी बिभिन्न द्य:या कलात्मक बुट्टाया नापं यौन कृडा थजोगु कला नं ब्वयातःगु दु | वास्तवय् शहर सभ्यता नेवाःतय विशेषता ख: |

               नेवा:तसें  नेपा:गालय् जक मखु थनं पिने ताता:पाक्क नं बजार व नगरया निर्माण यात | थथे सभ्यता विकास यायेत नेवा:दुने धार्मिक, प्रशासनिक, ब्यापारी, कृषक आदि बर्गया नापं  दँक:मि, सिँक:मि, लोहँक:मि, नकःमि, लुँक:मि, कंसाकार, ताम्राकार, चित्रकार आदि श्रमिक बर्गया बिभिन्न शैलिया कलात्मक योगदान महत्वपूर्ण जूगु दु |

               निर्माण आदि सभ्यताया नापं हनाबना आदिया सभ्यता नं नेवा:तयके ब्वलना च्वंगु दु | नाइक खंँल्हायगु, थ:स्वया: थकालिपिंत थ:गु रिवाज कथं भागियाय्‌गु , अनि यायेगु, ल्हा:ज्वरेयाय्‌गु, गथे द्य: मांबौ माजु भा:त आदि पिन्त तुति भागियायेगु, गुरुपुरोहित पिन्त ल्हातय् भागियायेगु, मेपिं थाकलिपिन्त छ्यं क्वछुया: अनि यायेगु, थ:मला:पिं म्हस्यूपिं थकालिपिंत ल्हा: ज्वजलपा: अनि यायेगु अले थकालिपिंस, भिंजुयेमा, भाग्यवानि जुयेमा धका: आशिर्बाद बीगु या: | अथेहे थकालिपिन्त च्वय्‌पाखे तय्‌गु आदि शिष्टाचार नं दुसा मे:पिन्त झासँ  दिसँ  बिज्याहूं आदि कृयाया नापं ज्य:ना: बेलि कौला आदि संज्ञा प्रयोग यासे सभ्यता वाे मान मिजासया ब्यवहार या: | अथे हे मिसातय्‌त व मचातयत स्नेह यायेगु सभ्यता नं दु | थुकथं हनाबना, नायुपह, शान्त स्वभाव नेवा: सभ्यताया चिं ख:| 

स्रोत : नेवाः 

हनाबना

सुवाःया रुपय् कामना व प्रार्थना 

१) थ: सिबेँ थकालिपिनिगु ल्हातं सिन्ह: तीगु इलय्‌, अनियायगु इलय्‌ जय जुइमा, भिं जुइमा,द्यां मलाय्मा, जंकु याःगु स्वय्‌ दय्‌मा
२) सुनां नं भिंगु व बांलागु खँ ल्हाइबलय् म्हुतुइ दुरुजा लाय्‌मा
३) मां बौ माजु भा:त आदि पिन्त तुति भागियायेगु इलय् भाग्यमानी जुइमा,न्ह्याग्गु ज्या याःसां सुथां लाय्‌मा,काय्‌ बुझ्मा
४) म्हपूजाया इलय्‌ ‘जमदूत सिमदूत पिहाँ वनेमा,लक्ष्मी सरस्वती दुहां बिज्याय्मा,ख्वःसिं थें छाक्क,चिकं थें नाइक, आखे थें पू मजुइक, सितु थें अजम्वरी जुइमा
५) वाकुथि वा स्वनीगु इलय्‌ सह जुइक,अन्नपूर्ण बास लाय्मा
६) क्वकालिपिनि हाछिका वइगु इलय्‌ चिरिंजीवि जुइमा,
७) ध्यबा वा अन्नं ग्वहालियात कि लक्ष्मी बास यायमा,
८) धौ सगं तीगु इलय्‌ निरोगी जुइमा,चन्द्रमा जवय्‌ लाय्मा,दिगु द्यवं साथ बीमा
९) छेँ नं तापाक्क वनीगु इलय्‌ लुफिं छक: तक नं महाय्मा,वंथाय् सुथां लाय्मा
१०) दशा फाय्कीगु इलय्‌ रोग याकनं लाय्मा वा दशा फाला वनेमा
११) ससुपूजा बलय्‌ ससुद्य: म्हुतुइ लाय्मा,
१२) जन्मन्हि बलय्‌ दिगु द्यः छ्यनय्‌ च्वनेमा
१३) सुथ न्हापां दनीगु इलय्‌ थ:गु पाःल्हा स्वयाः थौंया दिन सुथां लाय्मा
१४) ख्वाः सिलीगु इलय्‌ थी थी तीर्थया नां कया: पुण्य लाय्मा
१५) द्यः पूजा याइगु इलय्‌ द्य:या आराधना याइ
१६) अय्ला काइगु इलय्‌ पोकना: द्यःया आराधना याइ
१७) सुनां नं भिंगु ज्या वा ग्वहालि यात  जय जुइमा, भिं जुइमा
१८) वैदिक परम्पराया प्रभाव लाय्‌ धुँकाः कोटी महाद्य: दय्कूगु पुण्य लाय्मा, सा दान याःगु पुण्य लाय्मा