Jheegu Information

All information of newar community.

पूर्णराम मुनंकर्मि

नेवाः व भ्वय्

म्हसीका

          छुं लसताय् वा पुजा, नखःचखः, संस्कारया भिंगु वा मभिंगु ज्या यायेबलय् थःजः व मेमेपिं च्वना झ्वःछुना लप्तेय् थीथी घासा तयाः नयेगु हे भ्वय् खः । भ्वय् ता भ्वय्  स्वया जुइ, घःसू भ्वय् निसें कया थीथी भ्वजय् ता फरकफरक जुइ । सामान्यकथं दायेकुगु ला, आलु चाना वा आलु छ्वं, बूबः, मिक्वा, तक्वला (कवाफ), सियाला, वाउँचा, मौसमया तरकारी, आम्लिपाउँ थुलि ता नियेगु क्वागु घासा तइ । व बाहेकं अचार वालागु, अचार फिनातःगु, धौ, सिसाबुसा कय्गु, (लैं व मौसमया सि), दइ, भ्वय् स्वया मरि नं दये फु । मू नयेगु बजि हे जुल । श्राद्धया जूसा फसि, चिकुलाबलय् जूसा तःखा, न्याखुना दयेफु । फुकं धैथें भ्वय् अय्ला दइ । संस्कार व परम्पराकथं थ्वं नं तयेगु यक्वसिया चलन दु । भ्वय्ताय् आधुनिक भाषं धायेगु खःसा carbohydrates, calcium, protein, mineral, fosforus, folic acid, fiber, nutrients फुकंया माक्व ता ल्वाकःछ्याना स्वास्थ्ययात बांलाकिगु, बल्लाकिगु जुइ । नारांद्यःया पुजा व सपिण्ड श्राद्धस्वया न्ह्यःया श्राद्ध भ्वजय् ला तइमखु । झीगु भ्वजय् ला धायेवं म्येय्या ला जुइ, म्येय्या ला बाहेकं नं बाहाँ स्यानागु जूसा बाहाँया ला दइ, मखुसा नं मेगु ला वा न्या निता प्यता दइ । भ्वजय् क्वागु ता खुता निसें कया झिंनिता वा व स्वया च्वय् तर ज्वःता (च्याता, झिता, झिंनिता आदि) तइ । पाउँ ख्वाउँगु जूसां क्वागु ल्याः तइ ।

          लाः व लुसि थें हे खः नेवाः व भ्वय् । गन नेवाः अन भ्वय् । नेवाःतय्त भ्वय् नयेत छकूचा हुनि दयेवं गाः । झिंखुगू संस्कारया छुं नं ज्या जुयेमाः वा दछि दुने वइगु झिंनिगू चह्रे, झिनिगू पुन्हि वयेमाः भ्वय् जोरे जुइ । भ्वय् मनसां सम्हे नयेगु ल्वमंकि मखु । छुं नं लसताय् भ्वय् नइगु ला स्वाभाविक हे जुल, लसता मखुगु अवस्थाय् नं भ्वय् नयेमाःगु दु । गथे कि मनू मदइबलय् प्यन्हु वा खुन्हुखुन्हु लोचा भ्वय्, झिन्हुखुन्हु ब्यंकेधुंका चिपिं थिइकेगु भ्वय्, घःसू खुन्हु घःसू भ्वय्, सपिण्ड श्राद्ध, झिंस्वन्हु, लत्या, खुला, दकिलाखुन्हु प्रसाद भ्वय् आदि । मनू मदयेधुंका सदगतयाना छेँ लिहाँ वइबलय् नं चिपं थिइके धकाः चि पालु तयाः झ्वःछुना नकेमाः, थ्व नं छगूकथंया भ्वय् हे जुल । मचा बुइबलय् नं खुन्हुखुन्हु छैथिभ्वय्स मचाबू ब्यंकाया भ्वय्, संस्कृतं निष्क्रमण धाइगु आगमय् थातय्बलय् भ्वय् । मचा प्वाथय् दुगु च्याला दयेवं धौबजि नके धकाः यःमह्रि, लावः, लापि तया भ्वय्स थ्व धैगु नेवाःत भ्वय्नापं बिस्कं गुब्लें मजू, जुये फैमखुस जुइमखु धैगु स्यल्लागु दसि खः ।

जातिय समानता व भ्वय्या किसिम

           भ्वय् तःगु किसिमया दइ – तःधंगु, चीधंगु, मेपिनापं नयेगु, गोप्यगु, अतिकं गोप्यगु आदि । सामान्यकथं भ्वय् धैगु फुकं झ्वःछुना नइगु हे जुल । तन्त्राचारीतय् तन्त्रया पुजा याइबलय् नइगु भ्वय् गोप्य जुइ, गुथिया भ्वय् नं गुथियापिं जः जक च्वना गोप्यकथं भ्वय् नइ । अतिकं गोप्यगु तन्त्रया चक्रपुजा थज्याःगु ज्याय्धाःसा पुजाय् थ्यापिं देखादुपिं जक च्वना भ्वय् नइ । गुलिं तन्त्रया ज्या खया नं फुकं च्वना भ्वय् नयेमाःगु नं दु, थ्व पचलि भैरवया पुजाय् खः । व पुजाय् पचलि द्यःनापं स्वापिं, द्यः जात्रायायेत माःपिं फुकं जातजाति (ब्राह्मण, स्यस्य, आचाजु, मेमेपिं व द्यःला समेत) छथाय्सं च्वना (लासा मथिइकः तया) भ्वय् नइ । थ्व भ्वजं सिइके फु झी तन्त्राचारी नेवाः दुने छुं जातभात तधंचीधं थजात क्वजात धैगु छुं मदु, फुकं समान खः । ऋग्वेद ५।६०।५य् धाःगु दु – ‘अज्येष्ठासो अकनिष्ठास एते सं भ्रातरो वावृधुः सौभगाय ।’ भावार्थ- मनूया दथुइ सुं नं च्वय् क्वय्या जातभात मदु, फुकं छम्ह हे अबु परमात्माया सन्तान खः, दाजुकिजा खः । फुकं थःथःगु भिं व धर्म कायेत न्ह्यज्यायेमाः ।), तन्त्रया सिद्धान्तकथं नं फुकं समान, फुकं तन्त्राचारी भैरव व मिसापिं जूसा भैरवी खः । तन्त्रया दकलय् च्वय्या शास्त्र रुद्रयामलय् धयातःकथं स्वयेगु खःसा भैरवनाथ खःसा भैरवी महामाया खः । त्रिदेव (ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वर)या नापं फुकं जगत्या सृष्टियाम्ह महामाया खः । उकिं तन्त्रया विधानय् नकिं च्वंम्हेस्यां सुयातं अनि यायेम्वाः, बरु नायंः नकिंयात अनि यायेमाः, नकिंया उजं कायेमाः, नकिं अन दकलय् च्वय् जुइ ।

           झिंखुगू संस्कारनखःचखः व पुजा आदि जुइबलय् जक मखु झी नेवाःतय् भ्वय् नयेगु धैगु मेमेबलय् नं दु । गथे कि जाँचं पास जुल भ्वय्, जागिर दत भ्वय्, मान थहाँ वन भ्वय्, मुद्दां त्यात भ्वय्, सुं मनू पिहाँ वनिगु जुल भ्वय्, सुं मनू यक्व लिपा छेँ दुहाँ वल भ्वय्, तंम्ह वा तंगु मू वंगु ज्वलं लुल भ्वय् । जन्म न्हि जुल भ्वय्, छेँ नी स्वन भ्वय्, मूलुखा छुत भ्वय्, पलि तल भ्वय्, छेँ बौ बियेगु भ्वय्,तीर्थय् वना लिहाँवल भ्वय् । उलि जक मखु, सामाज्याय् बुरांज्या (बुं हाकुवा दुकायेगु ज्या) याना वाः दुकायेबलय् नं बाजा थाना म्ये हाला, प्याखँ ल्हुया भ्वय् । पितृया श्राद्ध जुल भ्वय् ।

           झीगु संस्कृतिइ अखण्ड मण्डलाकार धाइ । झीगु भ्वय् नं अखण्ड मण्डलाकार थें हे । मण्डलाकार जुयेवं च्वः प्वः छुं हे दइ मखु, गन शुरु व गन अन्त्य धैगु नं दैमखु, अथे हे झीगु भ्वय् नं शुरु व अन्त्य गनं मदु । नेवाःत तन्त्राचारीस च्वय् धया थें तन्त्रय् झिंनिगू चह्रे, झिंनिगू पुन्हि, धंछा, पुछा, सिथि नखः, दिगु पुजा, चथा, थाःपुजा, मतपुजा आदि यायेमाःगु दँय्दसंया रिति दु । व थिति बाहेकं जांचं पास जूसा निसें बुरांज्याया वा दुकायेतकंया भ्वय्, म्ह्वचानं प्यम्ह पितृपिनिगु श्राद्धया प्यकः भ्वय् नयाच्वनागु दु । उकिया नापं मोहनिबलय् नलसनाया भ्वय्, कुछि भ्वय्, स्याक्वत्याक्व भ्वय्, स्वां क्वकाय्खुन्हु सी का भ्वय्, त्रयोदशिखुन्हु खाःचि पिये भ्वय्, पुन्हितक नखतिया भ्वय्, उलि इलं मगासा स्वन्तितक नं मोहनिया नखतिया भ्वय्, स्वन्तिया लक्ष्मीपुजानिसें किजापुजा तक स्वन्हुयंक भ्वय्, प्यन्हुखुन्हु म्ह्याय्मचां स्वां क्वकायेकाः भ्वय्, बिस्का नखःया द्यः क्वहाँ बिज्यात भ्वय्, यःसिं थन भ्वय्, यःसिं क्वथल भ्वय्, महाकाली महालक्ष्मीया जात्रायात भ्वय्, ब्रह्मायणीया जात्रा यात भ्वय्, द्यः स्वगं बिल भ्वय् (थुकियात ख्वपया पिने च्वंपिंसं पाहाँचा पितिना बाहाँ स्याना भ्वय् धायेगु याः), त्वालय् त्वालय्या थीथी जात्राया भ्वय्, मछिन्द्रनाथया याः न्यागुया भ्वय्, भुज्या (याः न्यागु कन्हेखुन्हु) भ्वय्, जाह्वलाख्यलय् प्वाकलं क्यन भ्वय्, येँ जनबहाद्यःया जात्रा जुल भ्वय्, असनय् खः ल्वाकल भ्वय्, न्यत अजिमाया व मेमेपिं भगवतिया जात्रा जुल जात्रा जुगु त्वालय् भ्वय्, नवदुर्गा द्यःयात सी जा नकेत भ्वय्, नवदुर्गा द्यःयात न्या लायेकुगु या भ्वय्, थाःपुजाया भ्वय्, धन्छा या भ्वय्, पुछाया भ्वय्, दिगु पुजाया भ्वय्, सिथिनखःया भ्वय्, सोह्रश्राद्धया भ्वय्, सी गुथिया भ्वय्, सनाःगुथिया भ्वय्, थीथी गुथिया भ्वय्, गुथिया वः गपाय् पा धका वःस्वयेगु भ्वय्, गुथिया सिँ तइगु गुसिँपाक्व स्वयाया भ्वय्, गुथि पाः दुहाँ वल भ्वय्, गुथि पाः पिहाँ वन भ्वय्, द्यःथाय् मत च्याकल भ्वय्, द्यः पलिस्था यात भ्वय् । यलय् स्वन्ति सिधयेवं भोग्त्या, सन्त्रासि, चाकुसि, व मेमेगु पाउँगु सि (फल) मुना त्वालय्या म्ह्याय्मचापिं फुकं सःता पाउँ वाला पाउँभ्वय् । थज्याःगु भ्वय् गुलि दु धकाः सर्वेक्षण हे यायेमाःगु खंका ।

          अझ ला अजुचायापुसे च्वंगु झीगु संस्कारया तःधंगु ज्या कय्ता पुजा, इहिपा यायेन्ह्यः भ्वय्यात माःगु अय्ला दयेकेगु ज्या सिद्धि जुयेमाः धका अय्ला दयेके न्ह्यः व भ्वय् ज्या क्वचाय् धुंका सुभाय् बियेत नं गणेद्यःथाय् पुजा वना भ्वय् (सम्हे जूसां नयेमाःगु), अथे हे अज्याःगु तःधंगु भ्वय्बलय् थःजः त्वाःबहाःपिं सकलसित भ्वय् नके धुंकाः भ्वय् सिधल धका भ्वय् क्वचायेके यायेबलय् चतुर्थी धया इनाय् वा वञ्जल (गणेद्यः) थाय् वना भ्वय् हे नया भ्वय् क्वचायेकेमाःगु चलन दु ।

भ्वय् नकेमाःपिं

          झी भ्वय् नयेबलय् छेँया जःपिं जक च्वना नयेगुयानापं म्ह्याय्मचापिं, भिनामचापिं, जिचाभाजुपिं, तःसकं स्यान्यापिं व म्हय्नायःपिं दइगु हे जुल । पुजा जुल धाःसा पुजा याम्ह आचाजु वा ब्राह्मण वा जोशी आदिपिंया नापं छेँया हागमागनापं स्वापिं फुकं जः व सम्धि खलःपिं, त्वाःबहाःपिं, पासापिं, ग्वाहालिमिपिं थ्यंक दइगु हे जुल । संस्कारया तःधंगु भ्वय् जुयेवं गुलि फत उलिसित सःता भ्वय् नके फुसा बांला थें खंकिगु नं जुल । गुकिं याना भ्वजय् यक्व मनू दइगु हे जुल । गुलिसिया ला संस्कारया तःधंगु ज्याय् गुथियार सःते धकाः याइगु भ्वजय् गुथियारपिंत जक बिस्कं तयाः तःजिक भ्वय् यायेगु चलन आः नं दु।

भ्वय्या विशेषता

          नेवाःतय्गु थीथी भ्वय्या थीथी विशेषता दु । तःधंगु संस्कारया भ्वय् वा सोह्रश्राद्ध, दिगुपुजा, गुथिया भ्वय्, मोहनिया कुछिभ्वय्निसें सीकाभ्वय् चुचुपि (खय्पि) नं तयेगु याइ । इहिपाया भ्वजय् सय्गुलि तयाः नकेमाःस लाखामह्रि लःल्हायेमाः । सी गुथि वा सनाः गुथिइ भ्वय् ता मेमेथाय् स्वया यक्व पाइ, यक्व दइ गथे कि – सपूम्हिचा, कचिला, तःखा, न्याखुना, पाउँला, ह्याउँला, माकुला, लावः, लापि, म्ये छम्हसिया गुलि अङ्ग उलि अङ्गया थीथी घासा, अर्थात् ८४ ब्यञ्जन । लाया ता बाहेकं नं दुरुया ता, ख्यँय्या ता, दुरु व ख्यँय्या मिश्रित ता, हलुवाइ मह्रिया नीगु नीन्यागु ता, सिसाबुसा झिंखुता, फिना तःगु सनाः (अचार)या ता हे झिखुता दयेमाःगु दयेकाःगु सनाः ता नं अथेहे मागु जुल । न्हापान्हापाया सी गुथिइ वः जक झिंनिता वः छुयेमाः । झिंनिता (माय्वः झिता व मेगु) वः थथे खः –
१. थासावः (निलांगु फिगु १२ इन्चति तःपागु थासाय् तयाः छुइगु, थुकियात घःवः नं धायेगु याः),
२. वः (छलांगु फि व प्यलांगु पागु),
३. तुसिपु वः (तुसिपु थें बां लुगु),
४. चाकुवः (चाकु ल्वाकःछ्याना तःगु),
५. थुसावः (साया ख्वाः वःगु),
६. चिचिंदावः (छ्वचुं बुला तःगु वः),
७. हाम्वःवः(नचुगु हाम्वः ल्वाकःछ्याना तःगु),
८. भुतूयाय्मिवः (ताहाकः याना तःगु),
९. प्यकुंलावः (प्यकुंलागु),
१०. स्वकुंलावः (स्वकुंलागु),
११. मुवः,
१२. कसुवः ।  

        मेमेगु गुथिया भ्वय् उबलेया लःकसय् दइगु थीथी नयेगु ता नयेमाःगु यानातःगु नं दु गथेधाःसा – सोह्रश्राद्धबलय् फकंसनाः, दिगुपुजाबलय् कलंचा (Houttuynia Cordata, खसभाषं गँदे, गने), यलय् गुंपुन्हिबलय् ललिचा (Allium Wallichii) आदि । गुथिया भ्वय् व नखःचखःया नसात्वंसाया ज्वलं स्वयेबलय् झी नेवाः अतिकं धनि, शौखिन, नयेगु त्वनेगुलि इलय्ब्यलय्या वासःता तयाः नया थःगु स्वास्थ्य बांलाके सःपिं, वासःयात संरक्षण यानाच्वंपिं खनेदु ।

भ्वजं स्यंगु/भिंगु

         थय्भनं याना नेवाःतय्सं भ्वय् नया च्वंगु छाय् ? भ्वय् नया नेवाःत गुलि भिं जुल गुलि मभिं जुल, गुलि स्यन थुकियात दुवाला स्वयेबलय् नुगः मछिंगु आगं नं न्ह्यनय् लुयाव ।
नेवाःत स्वनिगलं पिने वंगु यक्व हुनि मध्ये गुथि नं छगू जुयाच्वन । गुलि मनूत गुथि पाः फये मफया बिस्यु वनेमाःगु अवस्थातकं उबले वःगु जुयाच्वन । छकः गुथि पाः फयेवं तिनि काय्मचां अबुया ब्याहा खनिगु धाइ । यक्व दँतक मुंका तःगु धनसम्पति छकः गुथि पाः फयेधुनेवं क्वचाइ वा अझ मगाना त्यासा काये मालिगु जुयाच्वन । थ्व हे हुनिं गुथि पाः वये छुं दँ न्ह्यः हे मनूत स्वनिगः त्वता वनिगु जुयाच्वन । थ्व छगू इतिहासया मयःगु वास्तविकता खः । थ्व बांमलागु लिच्वलं याना यक्वसिया छेँ स्यंगु दु, इमिगु संस्कृति तंगु दु, इपिं नेवाः जुया नं नेवाः मखुथेंया स्वभाव वःगु दु ।

           थन न्ह्यैपुगु खँ – वय्कःपिं थथे वनानं गन वंगु खः अन मेपिं नेवाःत नापं जाना गुथि स्वना भ्वय् नयेगु धाःसा यानावयाच्वंगु दु, गुथि त्वते मफु । थुकिया दसि खः फुकं नेवाः वस्तिइ दुगु भैरव गुथि, भीमसेन गुथि त्रिपुरासुन्दरी (वा भगवतिया मेगु नामं) गुथि । नेवाःत गन तक दु अन थज्याःगु गुथि दयेका द्यः पलिस्था यानाच्वंगु हे दु । थ्व धैगु गुथिनापं नेवाःत बिस्कं च्वने मफु, ला व लुसि खः धैगु दसि खः ।

          उलि जक मखु, थुकिया सकारात्मक पक्ष नं मदुगु मखु । नेवाःत स्वनिगलं पिने ब्यागु दु, पिने वना थःगु पुर्खाया शीप, कौशलं इमिसं थःत स्थापित याःगु नं दु । नेवाः संस्कार व संस्कृतियात देय् ब्याक्कं प्रदर्शन यागु दु । पिनेया यक्व नेवाःत स्वनिगःया वय्कःपिनि थःजः स्वया थौं आर्थिकरुपं सम्पन्न जुगु नं दु ।

सामाजिक दायित्व व देय् निर्माण

          भ्वय्या मेगु बांलागु पक्ष धैगु नेवाःतय्सं सामाजिक प्राणिया उत्कृष्ट नमूनाकथं समाजय् ब्वगु दु । सनाःगुथि, सीगुथि दयेका थःत मछिं जुइगु इलय् छुं याना बिइपिं थःजः दयेकुगु दु, मेपिनिगु बांमलागु अवस्थाय् ग्वाहालि याना समाजयात एकतावद्ध याःगु दु । उलि जक मखु, अन देगः दयेका, द्यः पलिस्था याना सत्कर्म यायेत उर्जा जुया ब्युगु दुस नेवाःतय्गु कला, कौशल संस्कृतियात देय् न्यंक पलिस्था याःगु दु । थौं यक्व थाय् पैगोडा शैलिया देगः वय्कःपिनिगु देन खः । स्वनिगःया शिल्पि नेवाःतय्त यंका ज्या बिया स्वनिगःयात नं आर्थिककथं ग्वाहालि याःगु दु । वय्कःपिंसं अन गुथि, देगः जक दयेकुगु मदु, सतः, हिति, बल्चा, लँ, बिहार, चैत्य आदि नं दयेका उकिया संरक्षण नं याःगु दु । जात्रा न्यायेकुगु दु । नेवाः एकताया सन्देश ब्युगु दु । नेवाःतय्गु भ्वजं नेपाः देश निर्माण जुगु दु । थुकियात उच्च मूल्यांकन याये हे माः । थ्व फुकं छाय् जुल धाःसा नेवाःतय् थः व कतः मधासें फुकं नापं च्वना भ्वय् नयेमाःगु हुनि हे खः ।

आर्थिक व सामाजिक पक्ष

         आः जात्रा व भ्वय्यात नापं तयाः स्वये । जात्रां लाकुगु आर्थिक लिच्वःया अध्ययन झी थाय् जुगु मदु थें च्वं । सामान्यकथं स्वयेबलय् छगू जात्रां द्वलंद्व मनूयात यक्व दिनतक लिमलाफमला याइ । जात्राया इलय् गांगामय्या इमिगु ज्वलं दुहाँ वइ गांयात माःगु ज्वलं पिहाँ वनि, ब्यापार अःप्वइ । ब्यापारं फुकस्यां आर्थिक स्थीति बांलाना वनि । लँजवापिं यक्व दइस न्हून्हूगु उत्पादनया विज्ञापन जुइस सिइके दइ, यक्व मनू नापलाइबलय् इमिगु संस्कृतिनिसें रहनसहन आदि सिइके, सयेके दइ, मनूया चेतनास्तर अःप्वइेकेत ग्वाहालि जुइ । नापं मनूतय्त मनोरञ्जन जुया मानसिक स्वास्थ्य बांला जुइ । जात्राबलय् पाहाँ ब्वनेमाः । पाहाँ ब्वनेबलय् थःथितिया दथुइ सम्वन्ध क्वातुया वनि । थवंथः म्हसिइ । म्हसीकां याना इमिगु दथुइ आर्थिक, लजगा, उत्पादन, ज्वलं, पारिवारिक सम्वन्धया कालबिल जुइ वा उकियात नी स्वनेगु ज्या जुइ ।

भ्वय्बलय् हनाःबनाः

           गुथिया भ्वय् वा संस्कारया भ्वजय् भ्वय् जक नइमखु, भ्वय् नःपिनि दथुइ हनाःबनाः नं उत्थे जुइ । थकालिपिंत हनेमाःगु झीगु संस्कृति दु । न्हापालिपा न्ह्याक्व ल्वापु जूसां भ्वय्या इलय् व फुकं ल्वमंका भ्वय्या ज्याय् थकालिम्हेसित नायः, नकिं, न्वकुं च्वनेत सःतेमाः, ज्याया लागिं लैक ब्वनेमाः । नायः, नकिं, लैक जुइपिं नं ल्वापुयात ल्वमंका थःगु कर्तव्य निर्वाह यायेत वनेमाः । गुकिंयाना न्हापाया ल्वापु तना वनि, थःजः दथुइ मेलमिलाप जुइ, ग्वाहालि कालबिल जुइ । उलि जक मखुस सुनां सुनां छु छु ज्या यायेगु, सुयागु उजं मदय्का छु छु ज्या यायेमज्यु धैगु नं झी नेवाःतय् संस्कृति दु । थुकिं पुजा व भ्वय्यात अनुशासित व ब्यवस्थापन याःगु दुस स्यनेकने याना पुस्तान्तर याःगु दु । संस्कृतिकथं गुरु, नायः, नकिं, न्वकु, म्ह्याय्मचा, आचाजु, आदि थकालिपिंत बाहाँ स्यानाया सी बियेमाः, सी बियेबलय् व पुजाय् सगं, स्वता कायेबलय् थःस्वया थकालिपिंत अनि यायेमाः, अनि याःपिंत थकालिपिंसं सुवाः नं बियेमाः । अनि यायेगु व सुवाः बियेगु धैगु आत्मियताया चिं खः । भ्वजं थःथवय् आत्मियताया क्वातुका यंकेत अतिकं ग्वाहालि याःगु दु ।

भ्वय् नयेगु थाय्

भ्वय् थें हे भ्वय् नयेगु थाय् नं यक्व दु । थःगु छेँ, आगं छेँ, द्यः छेँ, दिगु पुजाबलय् जुयेमाः वा कय्तापुजा इहिपा आदि लिपाया पीठपुजा वा वञ्जलया पुजा जुयेमा देसं पिनेया दिगु द्यःया सतः, फल्चा, चउरय्, इनाय् वनेबलय् अनया सतः वा गुँ भ्वय् थें याना भ्वय् यानावयाच्वंगु दु । येँ गुरुमापायात भ्वय् नकेबलय् तुंदिख्यलय् च्वना भ्वय् नयेगु चलन आः नं दु, न्ह्यैपुसे च्वंका भ्वय् नयाच्वंगु दु । थुकिया लिच्वः नेवाःतय्त जक मखु, गैर नेवाःत खासयाना गामय् दयेकुगु घरेलु उत्पादन ज्वना देसय् वया बन्जा याःवइपिंत अःपु याःगु दु । देसं पिनेया सतः, फल्चाय् बाय् च्वनेगु, नसा ज्वरे याना नयेगु आदि वय्कःपिंसं यानावयाच्वंगु खनेदु । थुकिं ब्यापार ब्यवसाय याःवइपिंत अःपु जुल, वयेगु यात, गुकिं याना निगूं पक्षया ब्यापार व्यवसाय अःप्वय्कल । थुकिया नापं देसय् दुनेया मनूतय् नं देसं पिने वना नयेगु विकास जुल, आन्तरिक पर्यटन विकास जुल ।

सम्पदा व देय्नापं स्वापु

          येँ, यलया लाय्कुलि यक्व मनूत दँय् छकः भ्वय् न्यायेकेगु चलन आःतक नं जुयाच्वंगु दु । गां गामं लाय्कुलि भ्वय् याःवइगु भ्वय् जक नयेत मखु, थम्हं दयेकुगु लाय्कुया हेरविचार व न्हूगु पुस्तायात झीसं दयेकाःगु लाय्कु धकाः क्यना उकिया स्वामित्व, जिम्मेवार, कर्तव्य क्यना लिपाया पिढीयात नं झीगु देय् झी पुर्खां थें दयेकेमाः धैगु थुइके बियेत खः । लाय्कु दयेकुबलय् उबलेया जनतां ज्याला कायेगु स्वया थःगु देय् दयेकेगु, उकिं जुइगु धर्म कायेगु हे मू आज्जु तयाः दयेकुगु खः । लाय्कुलि याइगु भ्वजं थःम्हं दयेकाःगु लाय्कु न्हूगु पुस्तायात क्यनावयाच्वंगु दु । थ्व धैगु झी देय् देयेकेया लागिं न्ह्याबले तयार दु धैगु राष्ट्रिय भावना खः । न्हापा लाय्कु व जनता धैगु मांअबुजु व काय्म्ह्याय् थेंया सम्वन्ध दुगु जुयाच्वन । जनतायात थःगु रक्षा व भिंतुनिम्ह जुजु माः, जुजुयात नं रक्षा याइपिं व भिंतुनिपिं जनता माः धैगु अन्तरसम्वन्धं याना खः । थुगु भावनायात आःया राज्यं कःघाःगु दु मदु धैगु राज्यसत्ताय् च्वनिपिनिगु भावना व नैतिकताया विषय जुल, झीगु पाखें यायेमाःगु कर्तव्य धाःसा यानावयाच्वनागु हे जुल ।

नृत्यकला, गायनकला, संगीतकलाया विकास

          नखःचखः वा संस्कारया ज्याबलय् झी देसं पिनेया पीठ, इनाय् वना पुजा याः वनेगु चलन दु । थज्याःगु पुजाय् बलि नं दइगु हे जुल । बलि ज्वना पुजा यंकेबलय् बाजा थाना वनेगु चलन दु । बाजा दयेवं म्ये व प्याखं दइगु हे जुल । थुकिं झी नेवाःदुने नृत्यकला, गायनकला, संगीतकलाया विकास जुल । बाजा व बाजानापं स्वागु थीथी कलां फुकंसितं थःपाखें सालिगु हेजुल । थुकिया हुनिं मनूया मानसिक स्वास्थ्ययात स्वस्थ्य याइगु जुल । छगू हे इलय् थीथी त्वालय् नं मेला जुया वनिगु थज्याःगु बाजं, म्ये, प्याखंनं याना अज्याःगु कला नं थःथव दथुइ बांलाका क्यनेगु धिंधिंबल्ला थें जुइगु जुगुलिं याना अज्याःगु कलाया विकासय् त्वालय् त्वालय् स्यनेगु, न्हून्हूगु विकास यायेगु नं जुइगु जुल ।

भ्वय्या नकारात्मक पक्ष मदु

          नेवाःत भ्वय् नया हे स्यन धका यायेगु हिस्यायेगु नं गनं याः । थथे भ्वय्यात नकारात्मक दृष्टिं स्वइपिं नं दु । व पाय्छि मजू । भ्वय् नकेबलय् नकुम्हेसिया आर्थिक पक्ष बांमलाना वनि धैगु छगू पक्ष खःस थ्व हे फुकं मखु । भ्वय् नकेगु धैगु थःगु आर्थिक पक्ष, आवश्यकता, भ्वय् नकेमाःगु ज्या व उकिया प्रकृतिकथं नकेमाः । मनू मदइबलय् खुता जक घासा तयाः अतिकं सामान्यकथं भ्वय् नकि धाःसा कय्तापुजा इहिपा आदि लसताया ज्याय् थःगु गच्छेकथं नकेगु याइ । थःगु गच्छेस्वया च्वय् वना छेँ बुं बह्रतया नकेगु यायेमज्यु, थ्व भ्वय् नकिम्हेस्यां बिचाः यायेगु खँ खः । झीगु शास्त्रीय मान्यताकथं छेँयात घाःपाः मजुइगु कथंया भ्वय् यायेत निर्देशन याःगु नं खनेदु । गथे कि श्राद्धया भ्वजय् श्राद्धनापं स्वापिं, थः छेँ जः, म्ह्याय्मचा, भिनामचा, जिलाजंपिंत जक भ्वय् नकि, मेपिंत कर, बल, लोभ वा धाइ ल्हाइ धैगु ग्याना भ्वय् नके मते, नकल धाःसा पितृ तंचाइ तकं धाःगु दु । अथे हे मेमेगु संस्कारया ज्या अवस्था मदुसा अतिं चीधं याना नं यायेमाः धका शास्त्रं धयातःगु दु, गुलि नकेगु आदि स्पष्ट निर्देशन दु। सुनानं भ्वासि जुया म्वाःमदुगु भ्वय्यात धाःसा उकिया द्वपं मनूया मानसिकतानापं स्वायेमाः संस्कृतिनापं मखु ।

भ्वय् व गुथि

         भ्वय् नयेत झीसं थीथीकथंया गुथि स्वनेगु याना । गुथि धैगु सामुहिक जुइ । सामुहिक गुथि नी स्वनेत व दँय्दसं आम्दानि दयेकेत बुं दान याइ । ल्हापंकथं थःगु आम्दानिया छकलं छुं ब्व व दँय्दसं न्यायेकेगु गुथियात खर्चकथं नं ल्हापं तयेगु याइ (धार्मिककथं मुकं आम्दानिया झिब्वय् छब्व द्यःयात छब्व पितृयात) । अज्याःगु गुथिं भ्वय् नयेगु, पुजा यायेगु जक मखुसें सामाजिक दायित्व नं निर्वाह याइ । गथे कि सितिनखःबलय् लःनापं स्वापु दुगु थाय् तुं, हिति, लःया मुहान, मंगाः सफा यायेगु, ल्ह्वनेगु आदि याइ । जात्रापर्वय् थीथी थासय् वना जात्रा स्ववइपिंत लः त्वंकेगु याइ । गुथिं दयेकुगु छेँ, सतः, लँ, हिति, फल्चा, बुंगाः, आदि निर्माणया निरिक्षण व मर्मत याइ ।

द्यःयात भ्वय् ब्व

          भ्वय् ज्वरे जुयेवं दकलय् न्हापां थीथी द्यः ब्व तयेगु यायेमाः । द्यःब्व मतयेकं दयेकाःगु क्वकाइमखु । थःथःगु संस्कारकथं छेँब्व, आगंब्व, द्यःब्व फुकं धैथेंया भ्वजय् तइ । थीथी भ्वजय् कलंब्व, इहिपा जूसा सूर्यब्वस थाय्भू नकेमाःगु जूसा थाय्भूयात ब्व, श्राद्धय् त्वाजंब्व, खुसिब्व, गुंपुन्हिबलय् ब्यांजाब्व, गुथि जूसा दकलय् लिपाया भ्वजय् पाः पित छ्वयेत पाःछिब्व आदि तयेमाः । भ्वय् झी जक नयेगु मखु, झी बाहेकं मेपिं यक्व जलचर, थलचर, ब्वयाजुइपिं चखुं, बखुं, झंगः, की आदियात नं नकेत खः ।

भ्वय् नयेगु थल

         सामान्यकथं भ्वय् धायेवं लप्ते नयेगु जुइ, लप्ते धुसिसिँया जुइ । तर इलय्ब्यलय् धुसिसिँया बाहेकं थाय्भूयात ज्यनालप्ते, मोहनिबलय् केरालप्ते, प्रेतयात कुसालप्ते, तन्त्रया विशेष पुजाबलय् पलेस्वांलप्ते, ब्यांजा नकेत लक्ष्मीसिमिया लप्ते, विशेष पुजाय् हलु लप्ते, पंखास्वांलप्ते, ल्वय्यात ग्वाःलप्ते, दुबसिलप्तेय् नकेगु, तयेगु याइ ।

भ्वय् वासः ता

           भ्वय् भिं उसाँय्या लागिं नयेगु खः । उकिया लागिं इलय्ब्यलय्या मौसमी जडिबुटीयात घासाकथं तयेमाःगु चलन दु । दिगुपुजाबलय् कलंचा, मचाबुइबलय् इसिचा, खिचाभ्वाथः,(Blumea Lacera) दशहराबलय् मल्ता, फकं, सकिमना पुन्हिबलय् चाकुहि, सकि, घ्यःचाकुसंल्हुबलय् तरुल, यलय् पल, सोह्रश्राद्धबलय् फकंसनाः आदि नयेमाः ।

क्वचाय्कि याये

          थुकिं धायेफु, झीगु भ्वय् संस्कृतिं झीगु सम्पदा, सिमाना, थाय्बाय्, सतः, द्यःछेँ, पीठ, लःया मुहान, हिति, बुंगाः, लँ आदिया संरक्षण सम्वद्र्धन याःगु दु । थज्याःगु संरक्षण सम्वद्र्धन राज्यं याइगु खःस उकिं झीगु भ्वय् संस्कृतिकथं भ्वय् नया राज्यया अङ्ग जुयाच्वनागु दु, राज्य व जनता छगू हे खः धकाः आत्मसात यायेत भ्वय्या संस्कृति विकास जूगु खः धकाः धायेफु । कला, साहित्य, संगीत, गायन, नृत्य आदिया विकास नं भ्वय् संस्कृतिं याःगु दु । झीत माःगु वासःता नं भ्वजय् छ्यला संरक्षण सम्वद्र्धन नं यायेमाः धकाः उकियात थीथी नखःचखः छ्यलावयाच्वनागु दु । उकिं झीगु भ्वय्या संस्कृतियात झीसं म्वाका तयेमाः । थुकियागु बांलागु पक्षयात न्ह्यनेयंकेमाः, बांमलागु पक्ष गननं दुहाँवल धाःसा पने नं फयेकेमाः ।

Spread the love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Shyam Lal Shrestha
shyam-lal-shrestha-ji
Your Contribution