तण्डुकार भाग १

तण्डुकार/खुसः जातिया म्हसीका

– मदन प्रसाद तण्डुकार,
 सभापति,
नेपाल तण्डुकार समाज समिति

म्हसीका :-

         स्वनिगःया थी थी नेवाः जातिमध्ये खुसः नं छगु खः । तण्डुकार जातिया थःगु ऐतिहासिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, धार्मिक व मेमेगु परम्परात दु । खुसः जातया परिचय विगु झ्वःलय् दक्वः सिवेन्हापा किरांति नश्लया सामाजिक संस्कार पाखें ब्वलंगु खँग्वःलय् दुवालेगु ज्याखँ पाय्छि जुई । किरांति जाति नेपाः देय्या खास आदीवासी खः । थ्व देय् नेपाल मण्डलया ज्यापु जातिया समुदाय दुने आपाजात ल्युजात पुचःदु । ज्यापुत किरांति कालिन आदीवासी पाखें व्वथलेथें व्वथलातपिं छथ्व जात खुसःत जुगु आपा दसु दु । थुकिया छगु दसु किंराती जुजु नश्लपाखें यल शंखमुलया तिर्थ दयेका सिंया ताःपु दयेका सेवा न्ह्याकेगु परम्परा स्वनाथकुगु नं छगु खः थुकियात तण्डुकार गुथिपाखे निरन्तरता वियावयाच्वंगु दु (के. बी. उदय) । अथेहे, लिम्बु संस्कारकथं थः म्ह्याय् जिलाजंया सन्तानयात पाजुछेंय् करया रुपय् लहि यंकिगु चलन दुगु जुल । अज्यापिं सन्तानतय्त खोसाः धका धाइगु खः । लिपावया खुसल जुवन । अले खुसलं खुसः वा तण्डुकार जुल (के.वि.उदय) । लिच्छवि युगया प्रादुर्भाव जुबलय् ड.वाया अर्थ तण्डु पाखें वा/जाकी जुगु खः । पं. बद्रीरत्न बज्राचार्यकथं वा सुया जाकी दयेकिपिन्त खुसः वा तण्डुकार धाईगु खः । लुसिइ मुसल तया वा सुइपिन्त मुसल धा धां मुसः धाइगु व मुसःया अपभ्रंस जुया खुसः जूगु खः धैगु पं. बज्राचार्यया धापु दु । अथेजुगुलिं वा–जाकीया ज्या याइपिन्त वा–जाकीया नामं तण्डु धका जात न्हयःब्वयातगु दसु कामारुकामाक्षं करुणामय् (बुंगद्यः) यात नेपाः विज्याकेगु लागि भल्या जुया वंम्ह ललित ज्यापुयात तण्डुया जात उल्लेख यानातगुलिं प्रमाणित या । 

          थुकि तण्डुलया अर्थ जाकिजुइ धालसाः कारया आशय् ज्या याइपि खः । थुकथं तण्डुलकार धायेबलय् जाकि दयेकेगु ज्या याइपिं धयाःगु जुल । थ्वहे खँग्वःया आधारयात कयाः ने.सं. ५०२ -५१५ पाखे जुजु जयस्थिति मल्लं याःगु जातिय वर्गिकरणय् “तण्डुलकार ” (Tandulkara) धकाः उल्लेख यानातःगु दु । थुकि ई.स. १८२३ व १८४३ या पुलांपि मानव विज्ञान समाजशास्त्रीत Brian Hodgson, A. D, Oldfield वयां लिपा Colin Rosser, David N. Gellner,   निसें स्वदेशी बुद्धिजिविपिं के.वी. उदय, जगमान गुरुङ्ग, देश सुव्वा, मदन मोहन मिश्र, पं. बद्रीरत्न बज्राचार्य, केशवमान शाक्य, गोपाल मान तण्डुकार, जगदिश चन्द्र रेग्मी, कुमार धर शर्मा, हरि श्रेष्ठ, भुवन लाल प्रधान, नाती महर्जन, बुद्धाचार्य शाक्य, पदम श्रेष्ठपिंसं नं “तण्डुलकार”खँग्वलं आया तण्डुकार जुगु खः धैगु खँय् तिवःव्युगु दु । अलय् थी थी गुण जातिया वा सयेका जाकि दयेकेगु ज्या याइपिं वा जाकि दयेके तसकं सः वा “खुव सः” धाःधां आया “खुसः” धकाः नेवाः खँग्वलं नाला काःगु जुल धैगु धापु दु । तण्डुकार/खुसः जातया ब्युत्पति थःथे खः ।

          खुसल खुसः खुसत थ्व स्वंगु खँग्वःया ब्याख्या यायेगु झवःलय् के.बि. उदय्नं थःगु सफुलि खुसः खंग्वः लिम्बु संस्कानाप स्वापु दुगु खंय् बः वियादिइगु दु । गथेकी, लिम्बु संस्कारकथं थः म्ह्याय् जिलाजंया सन्तानयात पाजुछेंय् करया रुपय् लहि यंकिगु चलन दुगु जुल । अज्यापिं सन्तानतय्त खोसाः धका धाइगु खः । लिपावया खुसल जुवन । अले खुसलं खुसः वा तण्डकार जुल । छखे मेकथं नेवाः भाया ख्यया गैरतय्यं खुसःयात खुसल धायेगु नं याःगु जुल गय्कि पसःयात पसल धायेथेंतुं । अनुसन्धात्मक शोधया ख्यलय् ज्याखँ ज्वनावःपिं विदेशी शोध कर्तातय् थनया जातिय वा नेवाः समुदाय् पाखें खुुसः पुचःयात समुहगत बहुवचनया रुपय् खुसत धकाः ब्याख्या यानाब्युगु हुनिनं याना खुसत धइगु खँग्वः छ्यःगु सिदु । 

तण्डुकार जाति छु खः ?

        भूवनलाल प्रधानं जुजु जयास्थिति मल्लं दयेकुगु रितिथितियात बःकया परम्परा निसें बुँज्या यानावःपिं ज्यापुतय् दुने खुसः (तण्डुकार), टेपे (ब्यञ्जनकार) नं दुथ्याःगुलिं खुसःतनं ज्यापु हे खः धका च्वःगु दु । थ्व खंयात के.बी. उनयजुं नं बः बियादिगु दु । वय्कःनं धयादिलइ, केवल महर्जन, डंगोल, जक ज्यापु मखु तेपे, कुमाः बडे, खुसः त नं ज्यापु खः । थुलि खँ प्रस्ट यायेमाल कि खुसः धइपिंत तण्डुकार छाय् धालः तण्डुल, तण्डुकार संस्कृत शव्द पाखें जुगु खः । थुमित संस्कृत भासं नां छुनाहःगु खः ।

तण्डुकार गवलय् गनं वलः 

            पं.बद्रीरत्न बज्राचार्यजुं तण्डुकारत नान्यदेवलिसें वःपिं खः धका धयादिगु दु । इमान सिं चेम्जोंगजुं चीनं हांग जातिया झीम्ह दाजुकिजा बनारस वना न्याम्ह बनारसं तप्यंक नेपाः वःगु व न्याम्ह ल्हासा जुया नेपाः वःगु खं धयादिगु दु । अथेहे, केशव मान शाक्यजुं कोलियपाखें वःगु धका धयादिगु दु । गथेकी, न्हापा नेपाःगालय् शाक्य कोलियत दुहाँवयाः वा पुसाः हया पिना वा सयेकेगु प्रविधि दुतहःपिं जुगुलिं जाकिया संस्कृत शव्द “तण्डुल” या नामं तण्डुलकारया अपभ्रसं तण्डुकार जुवंगु खः । नेवाः संस्कृतिई “कूछि” भ्वजय् “कूछि” बजि तयाः भ्वय् नयेगु परम्परा शुरु जुगुहे नेपाः गाले दकले न्हपां शाक्य कोलियतसें वा पुसाः दुतहयाः वा सयेका बजिल्हुया सकलजनताया म्हतिं कुछि कुछि इना बियाः उत्सव न्यायेकुगुया दसु खः । थुखतं तण्डुकार धैगु जात नेपालय् वा पीगु प्रविधि दुत हयाः मोहनिया कूछि भ्वय् न्यायेकूगु इतिहासलिसे स्वापू दुपिं खः । तण्डुकारत छगुल्याख पुलांगु नेपाः गाःया सम्पन्न बुँ थुवात खः (स्मारिका २०५१) । ( ? )

तण्डुकार जातिया वसोवास :-

          तण्डुकार जातिया जनसंख्या थ्यंमथ्यं ३०,००० ल्याःचाःया अनुमान दु । तण्डुकार जातिया वसोवास स्वनिगः खःसानं यलया कुम्भेश्वर तण्डुकार जातिया केन्द्र विन्दु वा मू लागा व पुलांगु ऐतिहासिक थाय् खः । अन यलया झटापोल, गाहिटी, आलुकोहिटी, कुपण्डोल, गुसिंगाल, झ्वागाल, सांचल, चाकुपाट, जावलाखेल, लगंखेल, नख्खु खुसःतय्गु थाय्बाय् जुया वइच्वंगु दु । उगुहे पहनं येँया बागबजाः, डिल्लीबजाः घट्टेकुलो, मैतिदेवी, नक्साल, ज्ञानेश्वर, धोबीधारा, कमलाक्षी, नयाँ बजार, क्षेत्रपाटी, ढल्को, भुरुङखेल, किलागल, न्हू सतक, दुगंवहि, भोंसिको, महाबौद्ध, खिचापुखू, पुकूध्यां, गणबहाः, भोटेबहाः, कोहिटी, झ्वाबहाः, टेकू, कुलेश्वर, दांगा, चागाल, डल्लु, पुरानो वानेश्वर, भिमसेनगोला, शंकरचिम लागा, मिन भवन, बुद्धनगर, शंखमूल, थापाथलि, त्रिपुरेश्वर, येँ  दुने जैसिदेवल, नरदेवी, किलागल, भ्याय्चा द्यः, खिचापूखु आदि थासय् छरेजुया च्वनाच्वंगु दु । 

           येँ यल लागाया खुसी किनार फाँटय् निसें शहर व गाँ निथाय् सँ थ्वः जातया वसोवास जुगू ल्याः चाःदु । न्हापा न्हापा राणाकालया पूर्वाद्ध इलंनिसें सेना वा प्रहरी सेवाय् नेवाः जातथरया मन्हुतय्त भर्ती मकाइगु जुयाच्वन । अकिंयाना शहर लागां पिन्हे वसोवास याइपिं तण्डुकार जातितय्सं थःगु थर नगरकोटी व वाला धकाः तःगु जुल । नगरकोटी थर दुने फुक्कं तण्डुकार जक लागु दु धइगु नं मखु । मे मेगु नेवाः समुदायिपिं नं दुथ्यागुलिं दुवाले वहगु ज्याखँ सिउता जु । थुकिंयाना तण्डुकार समाज/गुथि यात गाँ गाँ लागाय् परिवारिक लगत या ल्याःचाः मुकेत मछिंमचा जुया च्वंगु दु । गाँ गाँ लागाय् खुसः जातयात नगरकोटी धकाः म्हसिके फयेके माःगुनं जुल । तर गुलि गुलिं नगरकोटीत खास हे खुसःत हे खः धकाः ब्वथले फइमखु । थ्वहे लिधंसाय् हानं धायेमाल कि ख्वप जिल्लाया नगरकोट, सुडाल, कटुन्जे, सांगा, गुण्डु थाय्त खः । यलया गोदावरी, धापाखेल, विसंखु, ठेव, लूभु, सिस्नेरी खःसा अथेहे तुं येँया बालाजु, धर्मस्थली, बलम्बू, नैकाप, रामकोट, कोटेश्वर, थानकोट, आदि इतयादि थाय् लागाय् नगरकोटी, थरनाला वइच्वंगु व च्वंपिं खुसःत न्यनेकनेया सम्पर्कय् अपूकहे वगु दु व अझ वय् फइगु ह्वःता वांलाक्क दनि ।

         लजगाया कारणंयाना तण्डुकारत नारायणगढ, हेटौंडा, विराटनगर, विरगञ्ज, पोखरा, धरान, धनकुटा लिसें विदेशय् गथेकी अमेरिका, अष्टेलिया, युरोप, भारतया न्यू दिल्ली, वनारस, बम्बई आदि थासय् वनाच्वंपिं दु ।

लजगाः 

          तण्डुकारया लजगाः परम्परागत लजगाः जाकि दयेकिगु खः । उकिया लागि बुंज्या हे मू लजगाः खः । मल्ल जुजुपिनिगु राज्यकालय् तण्डुकारतय्त सुवाः भलिंज्या याइथाय् तइगु जुया च्वन । (भाषा ववंशावली) । अलय् धार्मिक संस्कारकथं काः वाजा पुइगु व नायतय् पुरोहित जुइगुयात नं लजगाःयाकथं कायेफु ।

          मल्ल कालिन जुजु जयस्थितिया पालय् जाति संरचना व विभाजन कथं तण्डुकारतय्त बुँज्या याना वा जाकिया उत्पादान याइपिं व काः वाजा पुईपिं धकाः वर्गिकरण याःगु ऐतिहासिक दसुया वंशावली दु । काः वाजा पुइगु ज्याखँय् यल किपूया खुसः पुचलं सेल्लाक पलाः न्ह्याका च्वंगु दु । नेवाः समुदाय्लय् काःबाजाया तसक्कं तःधंगु थाय् दु । उकिसनं खुसःतय् लागिला काःबाजा थःगु आत्मा हे खः । वास्तवय् धाय्गु हे खःसा न्हापा प्राचीन कालं निसें तण्डुकारतय्सं जक पुइगु याना वगु खः । खासयाना थ्व बाजा देवदेवीया जात्रा नखःया इलय् पुइगु धार्मिक सरोकारया बाजा खः । हानं विस्कं पहनं सिथँ यंकिगु इलय् लाक्क पुइगु जगूलिं “इन्द्रावा” व “यमतुर्य” नं धाइगु याः । ताःइ पुलां न्हापा युद्ध जुइबलय् पुइगु जुगूलिं “रणवाद्य” नं धाः । भिं ज्याखँ न्ह्याके न्ह्यो थ्व बाजा पुइमाःगुया महत्व थःगु हे थासय् दया च्वनि । यलय् करुणामय बुंगद्योया द्योखः साले न्ह्यो अनया खुसःतय्सं थ्व काःबाजा पुया भिं ज्या न्ह्याकि । अलेय् जात्रा नखः दत्तले किपु देय्या दोवातय् / चौवातय् थ्व काःबाजा पुपुं भिं साईतया कुलेचिं ब्वलंकिगु जुई ।

लजगाया ध्वाखँ   १.Hogdson या धलखय. जातया नां  २.Oldfield या धलखय् जातया नां

  • खुसुया खुसल –  १. सिथँ यकिवलय् काःपुइपिं व सायमितय्त पुजा कर्मय ग्वाहाली यायेगु ।  २.खुसलः कै वैद्य व सापुया ज्याखँ याइपिं
  • खुसः-  १.वा पिना बुँज्या याइपिं वालया जाकि दय्किपिं  २.कौस्साः तःकैया ख्वपय् याइपिं
  • कुटः  १.खुसः पुचःया छगु मु लागा (पि चाइपिं) २.टिपेः वाऊँ पाऊँ तरकारी सय्किपिं ।
  • टिपेः १.नेवाः समुदायया छम्ह वैश्य जुजु खुसः जातिया मिसानाप इहिपा याना दुम्ह सन्तानया सन्तति जः थुमसं पल सयकां मिगु ज्या याइ ।
  • नाय्  गुभाः १.नाय्तय् पुरोहित जुपिं, आयाइलय् छथ्वहेजक छेँजः दुगु ल्याःचाः दु ।
  • वालाः  १.ल्याःचाः थुलिहेधकाः सिमदु, बुँज्याया लजगा नाला कैवपिं दबु दयकिगु ज्याखँय च्वन्ह्यापिं

धार्मिक :-

          तण्डुकार त बुद्ध धर्मया अनुयायी खः । गुभाजु (बज्राचार्य) तय्त पुरोहित नाला कःया वईच्वंगु दु । तण्डुकारतय्गु छथ्व खलः पुचःलं नाय् खड्गीतय्गु पुरोहित जुया कर्मकाण्ड नं पुवंका वइच्वंगु दु । उगुपहनं नाय् गुभाजुकथं पुरोहितया धर्म कर्म नं कघाःना वइचवंगु जुल । अलय् तण्डुकारतय्गु गोत्र काशी गोत्र खः ।

           थःगु धर्मं क्यँगु लँपुयात थ्व जातं अंगिकार याना वगू दु । छःगु खँ ध्वाथुइके बहगु छु दुधाःसा धार्मिक सहिष्णुता दुगु हुनि नं याना हे तण्डुकार जाति नं छगु हे जक धर्म छ्यला वःग धाये मज्यू । थ्वहे पहनं थः थःगु मनं तुंथें धर्मया अबलम्बन याना वइच्वंगु दु । छगुहे छेँजः दुने नं थी थी दुजः नं थी थी धर्मय् आस्था तःया वगु जुल । गय्कि वौद्ध धर्मय् आस्था तयापंचशील ग्रहण याइपिं नं दु । एकादशीया अवसं च्वना नारायण द्यः, पशुपतिनाथ महाद्यःया आराधना याइपिं नं दुथे सिबांलय् ब्रम्हुतय्त सःता गौदान याइपिंसं सिइधुंका (बज्राचार्य) गुभाजुतय्त सःता श्राद्धया संस्कार पुवंकिपिनं दु । हिन्दु व बुद्ध धर्मय् खुसः पुचः दुने गबले नं वैमनस्यता व अहंकार थवंथः ब्वलंगु मदु । निगुलि धर्म, कर्मया संस्कार थःथःगु ख्लयलय् उत्तिकं हे पूजनिय जुया च्वंगु दु । ईसाइ धर्म पाखे गुम्ह गुम्ह सिगु झुकाव दुगु जुल तण्डुकार समाजया दुने नं । समाजय् वइच्वंगु Þह्यूपा कथं इसाइ धर्म नाला काःपिंसं धार्मिक अवधारणाया दिशाबोध गेसुलाक्क याये फयेकेगु पाय्छि जुई । उकिं थ्व राष्ट्रय धर्म निरुपेक्षया प्रत्याभूति संविधानं विफयेके माल ।

धार्मिक व सांस्कृतिकः 

            भारत आसामया कामारु कामक्षा धैगु धार्मिक स्थलं सहकालया देवता मत्छिन्द्रनाथयात नेपाः मण्डल स्वनिगःलय् बिज्याकेगु झ्वलय् ललितज्यापूयागु योगदानया कदर कथं  करुणामय्या रथ सालिगु जात्राय् दकलय् न्हापा कुम्हेश्वरया खुसःतय्सं सालेमागु धार्मिक संस्कार कुम्हेश्वरया खुसःतय् ल्हातय् आतक्क नं दनि । अथेहे, खुसतय् मौलिक संस्कार यँ देय्या स्वयम्भु नं स्वापु दु ।

मौलिक संस्कार:–  

          खुसःतय्सँ ताःइ न्हयोनिसें थःगु धार्मिक संस्कारयात कःघाना वयाच्वंगु दु ।  उकि मध्ये दँयदस चौलाध्व नवमी (चैत्र शुकल रामनवमी) कुन्हु स्वयम्भुइ जुइगु “फर्किवाता” पुजायात कायेफु । 

          देशी पुजा छखेँ देखा पुजा खः । थ्व आगँद्यःयात पुजा पुवंकेगु  तातुनाकथं गुहेस्वरी माइयाथाय् परिष्कृत पुजा संस्कार ताःलाके माःगु जुइ । थुगु पुजाया लागीं न्हिल्या पौष कृष्णपक्ष दशमी कुन्हु खः । थुकिया विशेषता तण्डुकार जातिया विस्कं थःगुहे मौलिक तजिलजिया धुकु खः । 

         यलय् खुसःतय्गु झिन्च्याम्ह थकाली गुठीया नामं आतकनं परम्परागत संस्कार ताःलाका वइच्वंगु दु । वंगलामूखी माइया मन्दिर दुने कुम्भेस्वर महादेवया प्यख्यरंया लुखा मध्ये पक्षिम पाखेया लुखा तण्डुकार जातिया लागि तसकं महत्वं जाःगु जुयाच्वन । कुम्भेस्वरया दक्षिण वंगलामूखी माइया उत्तरपाखे प्यकूंलाःगु ल्वंतय् भोग पन्छाउनेु धकाः च्वयातःगु आतकनं सिदइच्वंगु दु । व थाय्यात दक्षिण दरबार धकाः धायेगु या । थो थाय्यात क्षेमुली अड्डा धकाः धायेगु या । व थासय् च्वःना सुंनं तण्डुकार तय्गु मुद्दा  मामिलाया ज्याखँ क्वछिनेगु जुइ । 

कुल पुजा पुवंके माःगु धार्मिक संस्कार कथं थःथे जुया वइच्वंगु खः । 

१. दोलमाजु (मछिन्द्रनाथया माता) पुजा – बछला (वालय् स्वकः तक्क पुजा) 

२. स्वयम्भू फर्किवाता बुसाधं व मेगु पुजा – चौलाथ्व (वालय् निक्वः तक्क पुजा)

३. जल विनांयक पुजा – बछलागा

४. भैरब पुजा – येँलाथ्व

५. बिष्णु देवी पुजा –येँलागा (वालय् निक्वः तक्क पुजा)

न्याय निसाफया लागि उगू इलयया मू पुचः कवःय् न्ह्यब्वःया कथंया ल्याःचाः दु ।

ल्या नां पद थाय्बाय्

१. कालुखुसः(तण्डुकार) जुजु झतापोल

२. न्हसीलाल खुसः मन्त्री खतल

३. वुद्धसी खुसः सिपाइ म्वाननी कोन्ती

४. कालु खुसः परजा दोक

५. हखरा खुसः परजा छवास,दोक

६. नायसी खुसः परजा थछें

७. थिनास खुसः सुवा वाउछें ननी

८. चनवी  खुसः परजा भेलाछें

९. लोकमा खुसः परजा दुनाग, कोन्ती

योःमरि खुसः खुसःतय्सं धन ऐश्रर्यया आगंद्यः कुवेरयात लयेतायेका तलधासा वा जाकि आपा सयेका विइ धैगु भावना कथं कुवेर द्यःयात न्हुगु दंया न्हुगु वाया जाकिं दयेकिगु योःमरि छाना नयेगु, इनाविगु तजिलजि÷हनावनाया नखःचखः योःमरि पुन्हियात हनावयाच्वंगु दु ।

येँ, दुगमवहि ननिचा गल्लिया खुसः जः पुचःतय् मोहनिया चालं कुन्हु थवंथः मुना कुलछें दुने पाया  पिहां वयमाःगु संस्कार दु ।

यले, जावलाख्यल् वुंगद्यःया भोटो क्यनिवलय, गुसींगालया तण्डुकार खलः पुचः पाखें साखःति त्वंका वइच्वंगु दु ।

१२ झिनिदँय् छक्वः संकटा (पाला) द्यःयात यलया नागदह सानेपा निसें येँ टेवाः तक विज्याकेगु झवःलय् गुसीगाया तण्डुकारतय्सं न्हापांनिसें न्हयाकावयाच्वंगु संस्कारयात निरन्तरता वियावयाच्वंगु दु  । 

ख्वपया तान्त्रिक पुजाआजाय् सहायक पुजारिया कर्म ताःलाकिपिं खुसः तनं खः धइवःगु दु । तर आया इलय् सिदुकथ ख्वप देय्नं खुसः जःखलः विस्थापित जुइ धुंकुगु जुल । गुन्डु, थसि गाँ लागाय् स्यसः व नगरकोटीया नामं छिं छिं कथंया लजगा नाला कयाः च्वना च्वंगु  खने दु । 

ललित ज्यापूः–

           न्हापा तःपुलां इलय् नेपाः स्वनिगःया जुजु नरेन्द्र देवया पालय् वामवोया हाहाकार मचेजुल । अलय् कामरु कामक्षं करुणामय् मच्छिन्द्रनाथयात नेपाःगालय् बिज्याकेत जुजु नरेन्द्र देब कान्तिपुर टेबाःया तान्त्रिक बन्धुदत्त बज्राचार्य व यलया भल्या रथ चक्र ललित ज्यापूं थःथःगु थासं तसकं च्वछाय् बहगु ज्याखँ पुवंकूगु जुल । थ्व आख्यान नेपाः (मण्डल) स्वनिगःया सर्वाङ आदिवासी नेवाःमिया दुनुगलय्थ्यंक हाःकःया च्वंगु दु । आ थुथाय् लाक्क ललित ज्यापूयागु विस्कं न्यने कने यायेगु नं पाय्छि जुई । आतकया अध्ययन अनुसन्धानया आधारया ल्याखं ललित ज्यापूं करुणामय (बुंगद्यो)े यात क्वबुया हःगु धइगु दसिं सिदु । थुकिया दसुकथं बुंगद्योया जात्राय् न्हापालाक्क शुरुइ हे हामो किलं क्वःकाया रथ न्ह्याके बलय् कुम्भेश्वरया खुसःतय्सं द्योखः सालेमागु संस्कारयात कायेफु । अकिं ललित ज्यापू खुसःतय् पुर्खा जुगू खँय् हपाः तया तिबः ब्युगु दु । थुकिया दसि प्रमाण गुथि संस्थान कार्यालय दु । व हामो किलः क्वःकायेत गुथि संस्थानं खिपया रुपय् गोपौं (वेत) वत्तिस हात विइगु खः । किंवदन्ति धापुकथं व खिपयात नागराजाया स्वरुप वासुकी नाग खः धाई । 

           ललित ज्यापु च्वनिगु त्वाःबाःयात आः ललितापुर धइगु या । ललितापुर झ्वाता पोलया नामं उगू त्वाः थन नापं दुगु किपालं क्यना च्वंगु दु । ललितपुर उपमनपाया हिरण्य वर्ण महाविहार वडा नंं १५ या क्वाबाःलं भचा क्वय् उत्तरपाखे बंगलामूखी कुन्ती पाखेया लँपुली ललित ज्यापूया नो, चुइंगु कथि पानस उगु थुगूंया प्रतिक स्वरुप आतक्कनं दइच्वंगु दु । झतापोलय् अन छगु सतः दु । व सतः ललित ज्यापुया नामं दु । ललित ज्यापुया व सतः आतक्कनं खुसःतय्सं थःगु धर्म कर्मया संस्कार न्ह्याकेमाःबलय् छ्यला वइच्वंगु दु । व सतः यात कःया छुं न्ह्यो स्थानिय थःवँ थः वादविवाद जुबलय् राजनीतिक वामनेताः नरबहादुर कर्माचार्यजुं “थ्व सतः खुसःतय्गु खः” धकाः न्ववाना दिगु दु । उगुपहनं ललितापुरया नामं थासं ललितपुर (यल देय्) शहर जुवंगु पाय्छि ल्वगु ल्याःचाः लोकंनं ह्वा लिसें लुमंके बह जुगु दु । उकिया दसुकथं ललित ज्यापूया ख्वाःपाःनापं दुगु अभिलेख व शिलापत्र आतक्क नं दनि । अन छगु गुथिया रुपय् अनया परिसरया खुसःतय्सं संस्कार न्ह्याका वइच्वंगु दु । योमरी पुन्हिकुन्हु अन गुथि पुचलं व थासय् गुथि पुजा संस्कार पुवंका योःमरीं लुना योःमरी चटाँमरी इने माःगु तःजि लजियात निरन्तरता बिया वइच्वंगु दु । उगु रितिथितिया निरन्तरता नापनापं गूंगु गुथिया थकाली व न्वकू निम्ह निम्ह याना १८ झिं च्याम्हेसिगु गुथिया नायो वेखालाल तण्डुकार लिसें कुम्भेस्वरया खुसः खलः पुचःतय्सं न्ह्याका वइच्वंगु ललित ज्यापुया स–सम्मान दँय्दसं आज्जुया श्राद्ध यायेगु संस्कार पुवंका वइच्वम्ह खः ।