Jheegu Information

All information of newar community.

गुथि व धर्म

रास जोशी
स्रोत-रबि शाक्य

समाजयात छगू सूत्रय् चिनातय्त नेवाःतय्सं थी थी संगठन दय्कातःगु दु । थुकियात गुथि धाइ । थौंकन्हय् थुजाःगु ग्वहालि यात थी थी खलःपुचः नं नीस्वनातःगु दु । नेवाः समाजय् धर्मया नं विविधता दु । नेवाःतय् दथुइ सुवाः, सराः व बलीया विशेष व्यवस्था दु ।

१. म्हसीका

समाजयात छगू सूत्रय् चिनातय्त नेवाःतय्सं थी थीकथंया संगठन दय्काः तःगु दु । छँजःयाः जक ग्वहालिं छं नं ज्या पूमवंके मफइगुलिं थःगु छेंजः व जःलाखःला वा फुकी आदिपिनिगु ग्वहालि काय्त वा ग्वहालि बीगु नितिं नं नेवाःतय् दथ्वी संगठन दय्कातःगु दु । थुकियात समाजं गुथि धकाः म्हसिकेगु यानाः वयाच्वंगु दु । लिच्छिवीकालंनिसें हे उत्तिकं थाय् काय्गु थुगु संगठन मूलतः लोककल्याणकारी ज्या यानावयाच्वंगुलिं नं सलंसः दैनिसें थ्व संगठनं निरन्तरता काय्गु खः । गुथि शव्दयात कयाः अध्ययन याय्बलय् अंशुवर्माया अभिलेखय् वादित्रगोष्ठी, अर्चागोष्ठी, इन्द्रध्वजगोष्ठी, गोयुद्धगोष्ठी, ब्राम्हणगोष्ठी थें शव्द छ्यले धुंकूगु ल्याखं नं नेवाःत न्हापां निसें हे संगठनय् विश्वास याइपिं धइगु स्पष्ट जू ।

१.१ गुथिया विश्लेषण

विशेष यानाः थवंथवय् ग्वहालि यानाः धार्मिक, सामाजिक, सांस्कृतिक व राष्ट्रिय ज्या याय्गु उद्देश्यं गुथिया विकास जूसां थुकियात थुकथं नं विश्लेषण यानातःगु दु । 

  • गुथिया प्रतिफल गुथियाः सकसितं दइ धइगु भावनां नं सांगठनिक रुपं एकबद्ध जुइत गुथि स्वना तःगु खनेदु ।
  • उदार मन मस्तिष्कया उपज गुथि जूगुलिं निःस्वार्थ त्यागया भावनां गुथि नीस्वनेगु जूगु खः ।
  • गुथिं म्ह व मनयात न्ह्यलं चाय्कातय्त ग्वहालि याइगु जूगुलिं गुथिया गुथियाःत सदां सक्रिय जुयाः च्वनी ।
  • थवंथवय् ग्वहालि यानाः संगठित रुपं जीवन न्ह्याकेत गुथि दय्कातःगु खः ।
  • धार्मिक भावनायात म्वाकातय्त गुथि नीस्वनाः तःगु खः ।

       सार्वजनिक सम्पत्तिया रक्षाया नितिं गुथि थें जाःगु संगठन दय्कातःगु खः । थः सिबें थकालीपिन्त हनेत व क्वकालिपिन्त शीप व प्रविधि लःल्हाना बीत गुथिया आवश्यकता खनेदुगु खः । धार्मिक, सांस्कृतिक व समाजसेवा याय्त छम्हेसित जक आर्थिक भार लाके मबीत व सहकार्य यात थुगु संस्थाया निर्माण जूगु खनेदु । 

१.२ धार्मिक ज्यायानितिं दय्का तःगु गुथि

१.२.१ दिगु गुथि

कुलया सकल जानाः दिगुपूजा न्याय्कीगु थुगु गुथिं कुलय् वयाच्वंगु समस्यायात कयाः सहलह ब्याकेगु याइ । नापं गुकथं समाजय् न्ह्याः वनेगु धइगु नीति नियम नं दय्केगु याइ ।

१.२.२ खः गुथि

जात्रा सहज व सरल रुपं न्ह्याकेत खः कुबिया वा खः दय्काः ग्वहालि याय्गु नितिं थुजाःगु गुथि स्वनातइ ।

१.२.३ नासः गुथि

धार्मिक, सामाजिक आदि ज्याघ्वः न्ह्याकेत वा सूचं बीत छ्यलीगु बाजं पिकाय्त माःगु प्रशिक्षण बीगु ज्या थुगु गुथिं याइ । मूल रुपं नासः पूजा याय्त नीस्वनातःगु जूसां थुगु गुथिं बाजाया स्यल्वं याय्गु आदि नं याइ । थ्व बाहेक द्यः प्याखँ पिकाय्त, पंज्रा गुथि, ससु पूजा, मंकाः रुपं होली न्याय्केत, मेला न्याय्केत चः रे सिवा गुथि वा लयसिवा गुथि नं नेवाः समाजया विशिष्ट म्हसीकाकथं खनेदु ।

१.२.४ सामाजिक ज्यायानितिं दय्का तःगु गुथि

१.२.४.१ सी गुथि

सिथं यंकेत माःगु ग्वहालि व सी मुकेत माःगु ज्या याइ । सीम्हेसित द्यवं फाय्केगु ज्या नं थुगु गुथिं हे याइ । लिसें सी मुकेत माःगु खर्च नं थुगु हे थं व्यवस्था यानाः शोकं कःपिं छैजः यात आर्थिक भार म्हो याय्गु अभिभारा नं कयाच्वनी ।

१.२.४.२ सना गुथि

सी मुकेत माःगु ग्वहालि व सनाः वनेगु ज्या याय्त व्यवस्था यानातःगु खः । 

१.२.४.३ पाल्चा गुथि

जात्रा पर्व आदी मत च्याकाः जात्रायात अझ अप्वः न्ह्याइपुकेगु नितिं पाल्चा च्याकाः गुथि न्यायकी ।

१.२.४.४ लः गुथि

जात्रा स्वःवःपिन्त व जात्राय् ब्वति काःपिन्त लः प्या मचाय्माः धकाः तापाक्कं निसें लः कुबियाः त्वंकेगु याइ । लः गुथिं गनं गनं त्वाःत्वालय् च्वंगु ल्वहंहिती लः हाय्केगु व्यवस्था यानाच्वंगु नं खनेदु ।

१.२.४.५ मत गुथि

जात्रा वा लँय् वइपिन्त दयाः घाःपाः मजुइमा धकाः मती तयाः मत बिया: ग्वालि याय्गु नितिं दय्काःतःगु गुथि ।

१.२.४.६ धःपाः गुथि

सिनाज्यायानितिं धलं लः खुयाः काय्के मबीत वा धः सफा याय्त नं गुथि नीस्वनाः तःगु दु । थुगु गुथिं धः भिकेगु जक मखसे लखं जुइगु संभावित खतरायात कयाः नं समाजयात सूचं बीगु याः ।

१.२.४.७ स्यंल्वं गुथि

सार्वजनिक सम्पत्तिया रक्षा वा जात्रापर्वय् ब्वतिकावइपिन्त धुं कथं दुर्घटना मजुइमा धकाः सचेत व सतर्क जुयाः सार्वजनिक सम्पत्तिया रक्षा याय्गु माः कथं भिकेत नं गुथि नीस्वनाः तःगु दु ।

नेवाः राष्ट्रिय मुक्ति मोर्चा, नेपाः राष्ट्रिय पार्टी, लोकतान्त्रिक नेवाः संघ, नेपालभाषा मंकाः खलः, नेवाः देय् गुथि आदी राजनीतिक अधिकारया नितिं नं सकृय व सचेत संस्थात खः।

१.२.६.१ भाषिक ज्यायानितिं दय्का तःगु संगठन

भाषा व समुदायया उत्थान याय्गु नितिं आपालं संगठन दय्काः तःगु दु । साहित्य, संगीत, कला, लिपि आदि उत्थान याय्गु नितिं च्वसापासा, नेपालभाषा एकेदमी, नेपालभाषा परिषद, विराट नेपालभाषा साहित्य सम्मेलन गुथि, नेपाल लिपि गुथि आदि सलंसः संगठन दु ।

२ सुवाः व सराः

नेवाः शव्द थी थी जाति उपजातिया मंकाः समूह जूगुलिं यानाः छगू पुचः व मेगु पुचःया दथ्वी उत्तिग्यंक क्वातुक्क सम्वन्ध दु । छगू जक जाति वा पुचलं याय् मफइगु ज्या मेगु पुचः या ग्वहालि कयाः न्ह्याकीगु जक मखु भिं ज्यायाइपिंत प्रोत्साहन बीगु मभिंगु ज्यायाइपिंत हतोत्साहि याय्गु चलन नं झीगु समाजय् दु । थुकिया छगू दसु सुवाः व सराः नं खः । भिगु ज्यायात धाःसा सुवाः बीगु नापं समाजय् मभिंगु ज्यायात धाःसा सराः नं बीगु याइ ।

२.१ सुवाः

छ्यं

सुवाःया रुपय् – जय जुइमा, भिं जुइमा, जंकु याःगु स्वय् दय्मा, म्हुतुइ दुरुजा लाय्मा, चिरिंजीवि जुइमा, द्यां मलाय्मा, स्वर्गय् वनेमा, छप्यय् छजूया म्होति मजुइमा धकाः कामना याइ । अथे हे लक्ष्मी बास याय्मा, रोग मथाय्मा, मस्याय्मा, न्ह्याग्गु ज्या याःसां सुथां लाय्मा, अन्नपूर्ण साथ बीमा, लुकिं छकः तक नं महायूमा, भाग्यमानी जुइमा, ख्वःसिं थें छाय्मा, चिकं थें नाइय्मा, चन्द्रमा जवय् लाय्मा, दिगुद्यवं साथ बीमाः । काय् बुइमा । आदि थुजाःगु सुवाः विशेष यानाः थः सिबें थकालिपिनिगु ल्हातं सिन्हः तीगु इलय्, अनियाय्गु इलय्, स्वांसिन्ह काय्गु इलय्, सगं बीगु इलय् बी । अथे हे क्वकालिपिनि हाछिका वइगु इलय् चिरिंजीवि जुइमा धकाः कामना याइसा ध्यबा वा अन्नं ग्वहालियात कि लक्ष्मीं बास याय्मा, धौ सगं तीगु इलय् निरोगी जुइमा, चन्द्रमा जवय् लाय्मा, दिगु द्यवं साथ बीमा धकाः सुवाः बी । नापं म्हपूजाया इलय् ‘जमदूत सिमदूत पिहां वनेमा, लक्ष्मी सरस्वती दुहां बिज्यायमा’, ‘ख्वः सिं थें छाक्क चिकं थें नाइक, आखे थें पू मजुइक, सितु थें अजम्वरी जुइमा’ धकाः सुवाः बी । छें नं तापाक्क वनीगु इलय् लुफिं छकः तक नं महाय्मा धकाः कामना याइ । 

अथे हे वाकुथि वा स्वनीगु इलय् सह जुइक, अन्नपूर्ण बास लाय्मा धकाः कामना याइसा दशा फाय्कीगु इलय् रोग याकनं लाय्मा वा दशा फाला वनेमा धकाः प्रार्थना याइ । ससुपूजा बलय् ससुद्यः म्हुतुइ लाय्मा, जन्मन्हि बलय् दिगु द्यः छ्यनय् च्वनेमा धकाः कामना याइ । थ्व बाहेक सुथ न्हापां दनीगु इलय् थःगु पाःल्हा स्वयाः थौंया दिन सुथां लाय्मा धकाः कामना याइ । ख्वाः सिलीगु इलय् थी थी तीर्थया नां कयाः पुण्य लाय्मा धकाः कामना याइसा द्यः पूजा याइगु इलय् द्यःया आराधना याइ । भ्वजय् पाख साय्मा, भिंद्यः वयाः च्वं वय्मा धकाः सुवाः बी । नापं अय्ला काइगु इलय् पोकनाः द्यःया आराधना याइ । थ्व बाहेक सुनां नं भिंगु ज्या वा ग्वहालि यात कि जय जुइमा, भिं जुइमा धकाः कामना याइ। वैदिक परम्पराया प्रभाव लाय् धुंकाः कोटी महाद्यः दय्कूगु पुण्य लाय्मा, स्वर्गय् थाय् दय्मा, सा दान याःगु पुण्य लाय्मा धकाः नं सुवाः बी ।

२.२ सराः

मनूया जीवनय् नुगलय् स्याक्क व्यवहार यात कि वा सामाजिक अपराधकथं नालातःगु ज्या यात कि सराः बीगु याइ । पाः फय्केत नं सराःया छ्यलाबुला जुयाच्वंगु दु । सराः बीगुली नं वैदिक प्रभाव लाय् धुंकूगु दु ।

गथेकि- सुनां नं मभिंगु ज्या यानाः जुल धाःसा कर्म व कतु चू लाय्मा धकाः सराः बी । नापं खास यानाः मिस्तसें थः शत्रुयात सीमा, भवकनिमाः, क दाय्मा, छेराबतिं थीमाः, खिचां मस्यूगु दुःख सी मा धकाः सराः बी ।

सराः धइगु थःम्हं मेपिन्त बीगु जक मखसें थःथम्हं नं बीगु याइ । थुज्वःगु सराः मेपिन्त विश्वासय् हय्गु नितिं वा सत्य वाचा याइगु इलय् छ्यली । गथेकि सा स्यानाः हत्या, थौंया चा पू मवनेमा । खुयाः काःगु वा नःगु इलय् सुनां नं दोष बिल धाःसा मखु धाय्गु नितिं ल्हा महारोगं थी मा धकाः धाइ । नापं खुयाः काःम्हेसित नं थथे यानाः सराः बी । द्यां लाकलकि ल्हाः म्हुतु चू मलाय्मा, सह मजुइमा धकाः सराः बी । सार्वजनिक सम्पत्ति वा देगः आदि स्यंकूम्हेसित ल्हातय् तुं दाय्मा, नर्कय् लाय्मा, ब्रम्ह हत्या लाय्मा, कोटी महाद्यः स्यंकूगु दोष लामा, पंचमहापाप लाय्मा, खी दाइम्ह की जुइमा धकाः सराः बी ।

३ बलि

समाजय् द्यःयात जक विश्वास याइगु मखसें भूतप्रेतयात नं उत्तिकं थाय् बियाःतःगु दु । उकिं थुगु समाजय् द्यःयात थें भूतप्रेतयात नं उत्तिकं श्रद्धा तः । हारां खनाः नारां ग्याः धयागु उखान कथं छं नं भिंगु ज्या याय्त द्यःयात थें हे भूतप्रेतयात नं पूजा याय्गु व भोग छाय्गु ज्या याइ । भोग छाय्गु ज्या हे वास्तवय् नेवा: लोकवार्ता

द्यः वा भूतप्रेतयात नय्त आह्वान याःगु खः । गुकिया मूल कारण छं नं विघ्न मजुइमा वा मनय् तःगु ज्या क्वचाय्मा धकाः कामना खः । थथे कामना याइगु इलय् कीगः ह्वलेगुनिसें कयाः जीवजन्तुया होम तकं याइ । नेवाः समाज तान्त्रिकताय् अप्वः विश्वास याइगु कारणं नं बलि वा भोग परम्पराय् अझ अप्वः विश्वास याय्गु याः । गुकिया कारणं समुदायकथं बलि बीगु पहः पाःसा पूजाकथं नं बलि बीगु प्रथा पाः । गथेकि- च्वकाबजिं पीगुयात बलिं पीगु धाइ । थथे बलि पीगु भम्चा दुकाइगु इलय्, सी मुकाः वय् धुंकाः, गथांमुगःयात बौ तयाः वय् धुंकाः, मोहनी बलय् ला दुकानं याइ । थुकिया कारण मनू लिसे मभिंगु तत्व दुहां मवय्मा धकाः खः । अथे हे ग्वःजा, सम्हय् नं द्यः वा भूतयात तृप्त याय्त बलिया रुपय् छ्यली । थौं तक भोटो क्यनीगु इलय् जावलाख्यलय् जावली । थ्व बाहेक भिंगु ज्याय् पंगः मवय्मा धकाः भूत व द्यःयात अँय्ला, कः, छाः, बौस्वां तयाः बौ ह्वलेगु, भूत दुकाय्त (सिनाज्या) बौ लेगु नं बलिया रुप खः । छाकबलि धकाः होमय् दुगु बलि बीगु, पाक बलि धकाः होमय् जा दुइगु, होमय् अन्नअन्नादि बलि बीगु नं नेवाःतय्के दुगु बलि प्रथाया छगू रुप खः । थ्व बाहेक जीवजन्तु व खँया नं बलि बी । नेवाःतय्सं तान्त्रिक विधि वा छु ज्या सिद्ध याय्त नं बलि बी । थुकथं बलि बीगु इलय् फा, दुगु, हँय्, खा, फै, म्येय्, कःलि, सर्प, बखुं, चखुंया नं बलि बी । खँ बललि बीगुयात चबाहां बीगु धाइ । 

४ धर्म

नेवाःतय्गु धर्मयात परिभाषित याय्गु झ्वलय् गुलिसिनं थौंकन्हय् हिन्दू व बौद्ध धर्म धाःसां मूलतः नेवाःत पूर्खा प्रति हे समर्पित जुइगु धर्म हे नेवाःतय्गु मौलिक धर्म जूगु खनेदु । थः पुर्खायात हे आजु वा अजि ( अजिमा) कथं कयाः थःगु जीवनय् न्ह्याब्लें ग्वहालि दय्मा धकाः पूजा याय्गु याः । थथे पूजा याइगु इलय् थःम्हं जीवनय् छु छु उपभोग यानावयाच्वंगु खः उकें हे पूजा याइ । नापं छं नं सांस्कृतिक ज्याघ्वः याइगु इलय् नं दकले न्हापां वं हे थः पूर्खायात हनेगु कथं पुजा याय्गु याइ । 

४.१ आगं द्यः

नेवाःतय् जक दुगु थ्व आगं द्यः हिन्दू व बौद्ध निथ्वः या साझा रुपं हनावयाच्वंम्ह द्यः खः । आगं द्यःयात थः हे पूर्खाकथं काय्गु याः । ज्वः द्यः कथं काइगु आगं द्यः या पूजा मयाय्क छं नं ज्या सिद्ध जुइमखु धइगु भावनां न्ह्याग्गुं ज्या याय्त आगं द्यःयात हनी । गुलिखे आगमय् वनाः हनीसा गुलिखे प्रतीकात्मक रुपं हनी (जन्मन्हिबलय् लप्तेय् सिन्ह तिकीबलय् आगं द्यःया नामं नं सिन्ह तिकी) । मेपिं द्यः फुक्कसितं क्यनीसा आगंद्यः थः परिवार वाहेक मेपिंत क्यनीमखु ।

४.२ देगु द्यः

थःगु हे छें जः वा पुर्खाकथं कयातःम्ह थुम्ह द्यःयात नं हिन्दू व बौद्ध निथ्वसिनं नालाः वयाच्वंगु दु । थुम्ह द्यः ख्यलय् सीमित जुयाः च्वनीगुलिं दच्छी छकः व संस्कारया ज्या क्वचाय् धुंकाः थुम्ह द्यःयात पूजा याय्गु याः । थुम्ह द्यः नं आगं द्यः थें प्रतिकात्मक रुपं पूजा याय्गु याः । देगुद्यःयाथाय् वनाः पूजा याः वने मफूगु इलय् कःसि म्वलय् नं पूजा याय्गु याःसा गुलिस्यां थकालिया छें हे दुगु द्यः सालातय्गु याइ ।

४.३ हिन्दू

शास्त्र वा धार्मिक ग्रन्थया विकास लिपा नेवाःतय्सं हनाः वयाच्वंपिं द्यःयात हे हिन्दू धर्म ग्रन्थय् आधारित थी थी द्यःया नामं पूजा याय्गु याः । भैरव, थी थी अजिमा थुकिया रुप खः । थुपिं बाहेक हिन्दू धर्म ग्रन्थय् आधारित मेमेपिं द्यःत नारांद्यः, कृष्ण, राम, सूर्द्यः नं हनेगु याः ।

४.४ बौद्ध

शास्त्र वा धार्मिक ग्रन्थया विकास लिपा नेवाःतय्सं हनाः वयाच्वंपिं द्यःयात हे बौद्ध धर्म ग्रन्थय् आधारित थी थी द्यःया नाम पूजा याय्गु याः । थुगु धर्मय् नं भैरब ब थी थी अजिमा थुकिया रुप खः । थुपिं बाहेक बौद्ध धर्म ग्रन्थय् आधारित मेमेपिं द्यःत लोकेश्वर, बुद्ध, ध्यानीबुद्ध, मंजुश्री, प्रज्ञापारमिता आदि प्रमुख खः ।

लिधंसा

बराल, वासु, १११३,, हिन्दू सामाजिक संगठनको प्रारुप। दोश्रो संस्करण । काठमाडौं : साझा प्रकाशन (विसं २०५०) ।
वज्राचार्य, फणीन्द्ररत्न, ११२६, नेवाः बौद्ध संस्कृतिइ गुथि ।येँ : भवाबहाल ।
शर्मा, जनकलाल, ११२१,, हाम्रो समाज : एक अध्ययन। तृतीय संस्करण ।
ललितपुर : साझा प्रकाशन (विसं २०५८ ) ।

खँल्हाबल्हा
प्रा. डा. सुन्दरकृष्ण जोशी, यल
संस्कृतिविद् रमेशमान पिया, ख्वप

Spread the love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Shyam Lal Shrestha
shyam-lal-shrestha-ji
Your Contribution