Jheegu Information

All information of newar community.

कारंजित जातिया बःचाधंगु म्हसीका

– मंगला कारंजित

१. कारंजित जाति म्हसीका

          नेवाः जाति दुने लाःगु थीथी जातित दुने कारंजित जाति नं छता खः । कारंजित जातिया पुर्वरूप भाः खः, यक्व लिपा जक कारंजित धायेगु चलन वल धैगु सिइदु । कारंजित जाति बशिष्ठ गोत्रया हिन्दु धर्मावलम्वी खः धकाः धयाच्वंगु खनेदु । पुलांगु कालबिल्याः भ्वं आदिइ भाः धायेगु याना तःगु दु । थ्व जातियात कार्जि, कालजित, कार्जिभाट धकाः जातिमाला सफू (१४ गु शताव्दी) उल्लेख जुया च्वंसा राइटं (१८७७ः १८५(८६) सं थ्वहे जातियात कान्जीकार धकाः उल्लेख यानातःगु दु ।

       जुजु जयस्थिति मल्लया शासन कालय् हे च्वयाः क्वचायेकातःगु गोपाल राजवंशावली (५५ पत्र) तःल्वापुया साइत स्वया ब्यूम्ह प्रकाण्ड जोतिष गोविन्द भाः खः । वय्कःया जोतिषीय सल्हाकथं तःल्वापु त्याम्ह जुजु अतिकं लय्तायनाः वयात सिरपा ब्यूगु उल्लेख दु । नापं अथे जुजुपाखें सिरपा काःम्ह गोविन्द भाः व जुजु खनाः लाय्कुया जोतिष तं चाल धैगु उल्लेख दुसा पत्र ५४ सं पशुपतिया जीर्णोद्धार महामन्त्री जय सिंहराम भानं याकल धया तःगुलिं भाः जातिया राजकाज संचालन व धार्मिक सांस्कृतिक उत्थानया ज्याय् नापं सक्रिय सहभागिता दु धकाः सी दु । थ्व जातिया उत्पत्ति थुबले हे जूगु खः धकाः तिथिमिति धाये मफुनिसा जुजु अंशुवर्माया पालंनिसे नेपालय् राजधर्ममा कथं शैव धर्म दुगुलिं यानाः नेपालय् कारंजित जाति दुगु खँ स्पष्ट सी दु धाःसा स्वस्थानी बाखँनय् हुन्दर भाया उल्लेख जुयाच्वंगु कारण थ्व जातिया इतिहास अध्ययनयात अझ दुग्यंका यनेमानीगु स्पष्ट याःगु जुल ।

          थ्व जातिया म्हसीके बिइ बलय् थीथी धापु व चिन्तनत दुगु खनेदु । थःगु जातिया बारे अध्ययन यायेगु थ्व हे न्हापांगु पलाः खः । इलय् ब्यलय् स्वदेशी व विदेशी विद्धान – विशेषतः जेराल्ड तोफां, सिल्भिन लेभि, हड्सन, डेभिड गेल्नरपिंसं अध्ययन याःगु खनेदु । तर वय्कःपिनि अध्ययनया न्यना व धया खँय् जक आधारित जूगु खनेदु ।

२. जनसंख्या व बसोवास

        नेपाःया न्हापांगु जनगणनाय् (१८५३-५६) यात न्ह्यथना १९९१ः ८० सं उल्लेख जुया च्वंकथं थ्व जाति स्वनिगःया मूल नेवाः बस्तिइजक न्यना च्वंगु खने दु । करिव १५० खा छेँ दुगु व कुल जनसख्याया ०.७ प्रतिशत दुगु उल्लेख जुयाच्वंगु खनेदु । भिक्षु डा. सुगन्ध (थाइलाण्ड) या अनुसन्धानय् उल्लेख जूकथं येँया क्वःनेत्वालय् जक २२० म्ह व ३६ छेँ मध्येय् २९ खा छेँ ज्याबहाः लागाया दलाछि, क्वथःननि, व मतलाछिइ दुगु व ०.७ प्रतिशत जूवःगु उल्लेख दु । ज्याबहाः कारंजिततय् मू थाय् खः । कारंजिततय् छेँखाय् छेँजःपिनि ल्याः स्वयेबलय् म्हतिं १०/२० म्ह जहान दुगु तःधंगु परिवारत यक्व दु ।

         नेपाःया राष्ट्रिय जनगणनाय् आदिवासी जनजाति समुदायया स्पष्ट ल्याः न्ह्यब्वयातःगु मदु । सन् १९५० या दशकय् बेलायतया विद्धान भाजु कोलिन रोजरं द्यःब्रम्हुनिसें हालाहुलुतक मुक्कं २४ ता नेवाः थरयात नेवाः जातिकथं अध्ययन यानादीगु व वय्कलं लिच्वःकथं कारंजिततय् ल्याः ४१६४ म्ह दुगु खँ न्ह्योब्वयादीगु खनेदु । गुगु कुल नेवाः ल्याःया ०.४ प्रतिशत जक खः । उगु इलय् देशय् मुक्कं नेवाः ल्याः १०,४१,०९१ दुगु उल्लेख दु । तर थासंथाय् च्वंपिं कारंजिततय् धापु कथं थुमि ल्याः करिव ३००० ति दयेमाःगु अनुमान दु । थुगु ल्याखं थ्व जाति तनावनेत ताः ई माली मखुत ला धकाः च्यूताः तयेमाःगु खनेदु । थ्वःजातिया वसोबास ब्याकं हे धैथें ऐतिहासिक लाय्कू (राजकुल) या जःखः हे जक केन्द्रित जुयाच्वंगु खनेदु ।

        दक्षिण कोलियग्राम क्षेत्र येँया न्हूघः, ज्याःबहा (जेष्ठ बिहार) लगं, यंगाः क्वहिति, दलाछि, कुंसाः आदि लागाय् आपाः खनेदु । दक्षिण कोलियग्राम द्रङ्ग (यक्व तल, (त्वा) गाँ वस्ति दुगु तःधंगु वस्ति व राजश्व म्ह्योयेगु व पुलेगु महत्वपूर्णगु अर्थ राजनीतिया ज्या जुइगु केन्द्रया कथं विकसित न्हूघः क्षेत्र खः । लिच्छविकालया अभिलेखय् थक्वाःया जनतां कर पुलेगु थाय् न्हूघः खः धकाः उल्लेख जुयाच्वंगु दु । अथेहे यलया च्याखःत्वा व वल्खु ललितपुर लाय्कुया जव व ख्वपया इताछेँ, खौमा लाय्कु जःखःया लागा हे खः । उकिं तत्कालीन राजनीतिनापं थ्व जातिया स्वापू दयाच्वंगु खनेदु । तर व्यक्ति विशेषया नांया सिकं जुजुपिनि नां जक न्ह्यब्वयेगु परम्परां यानाः व्यक्ति/जाति विशेषया योगदान गौण जुयाच्वंगु जुल ।

        स्वनिगः दुनेया येँया क्वःनेत्वाः – यँगाः, ज्याबहाः, न्हूघः, दलाछि, क्वःहिती, कुंसा, बागबजाः, डिल्लीबजाः, बानेश्वर, चाःबही, गोकर्ण, किपु, पांगा, ख्वना, टोखा, फम्पि, यलय् लुभु, थैब, थसि, ठेचो, बुंग, पांगा, वाःदेय्, ख्वप, सांगा, बोरे, थिमि, नह्र, सक्व, व स्वनिगलं पिने भ्वँत, त्रिशुली, तानसेन, बतैली, बीरगञ्ज पर्सा, रौतहत, भैरहवा, रामपुर, भरतपुर, विराटनगर, नारायणगढ (रत्ननगर) व देसंपिने अपिं न्यना वनाच्वंगु जुल । स्वभावतः नेवाःत बनेज्या ज्वनाः गांगामय् वनाः बसोवास यानाः गांयात बजार दयेकाबीगु व बजाः लिपा दे धकाः परिचय यायेगु नेवाः स्वभाव हे खः वयात हे थौकन्हय् सदर मुकाम धयाहःगु जुल ।

३. सामाजिक संरचना

        नेवाः जाति थीथी कालक्रमय् राजनैतिक बिचार व सुधारया नामं यःयःकथं वर्ग व वर्ण हिला वनाच्वंगु जुल । थुकी मध्ये दकले न्हापां लिच्छबि जुजु सुपुष्प देवया वर्ण–करण गुकी नेपाःया इतिहास दकले न्हापा राज्यपाखे हे जनताया ४ वर्णय् विभाजित यात । नीजि बुँ तये दैगु व्यवस्था जुसेलि छु वर्णं छु ज्या यायेगु धकाः ज्याया व्यवस्था यानाः तःमि व चिइमिं ब्वथला ब्युगु जुल । आ कर्म मखु जन्मं जाति क्वःछीगु जुल । सामाजिक असमानता ब्वलंगु खने दत । तधंचिधंया वर्णभेदया असमान स्तर दयेकाहःगुया मसाःगु सवाः थांतक नेवाःतय्सं मयःमयः कया हे च्वनेमाल । कारंजित जातियात वशिष्ठ गोत्रया वैश्य वर्ग कथं व्यवस्था थ्वहे इलय् जूगु खःला धकाः अध्ययन यायेबहःजु ।

       जुजु सुपुष्प स्वयम् ५ गू पुस्ता लिपाया जुजु वसन्तदेवं ४ वर्ण व अष्टादश प्रकृति धकाः ब्रम्हु निसे १८ जातिइ नेपाःमितय्त ब्वथलाबील । तर थ्व अष्टादश जातय् छुछु जात दुथ्याःगु दु धकाः सी धाःसा मदु । लिच्छबि कालका अभिलेखंया पृष्ठ १७२ स ७ गू जातिया नां जक खने दुगु जुल । थकू जुजुपिसं लिच्छवितय्त ज्यापु दयेकाः राजकाजय् ल्हातये मबिसे बुँज्या जक याके ब्यूगु खनेदु । अले छगू जातिया राजशक्ति मेगु जातिं लाकाकाइगु इलय् न्हापाया प्रतिष्ठित जातियात क्वत्यलाः न्हंका छ्वयेगुःला सामान्य खः । तत्कालीन नेवाःतय् १८ गू जातया छगू लिच्छबि जात व अमिलिसे वःपिंत ज्यापुकरण यानाः थकुतय्सं थःगु शासन बल्लाकेत स्वःगु खनेदत गुकिया लिच्वः मेमेगु जाति व कारंजित जातित मलात धायेथाय् मदु ।

          जुजु जयस्थिति मल्लया सामाजिक सुधारया नामय् जूगु जातीकरण स्वयेगु खःसा वर्ण व जात व्यवस्था यायेत धकाः मन्त्री जयत भारो व राजगुरु शिवदास उपाध्यायया परामर्शदातापिं भारत कान्यकुब्जी, मैथिली व दक्षिणी भारतया ब्रम्हूतय् साहुतिकथं नेवाःतय्त द्यःब्रम्हुनिसें हालाहुलु तकयात ६४ ब्वय् ब्वथला ब्यूगु जुल । थ्वः धलखय् कांजीकार (कारंजित, भाट) धकाः ३० गू ल्याखय् उल्लेख जूगु जुल । थ्व थिति विभाजनय् थ्व जातियात जयबिलि खुन्हु सुतक झिन्हु, मेगु सकतां नरी जातिया थें यायेगु धकाः उल्लेख जुया च्वन । तर थ्व जातिया पुरोहित गुभाजु मखु । नरी जातिया पुरोहित गुभाजु जुयाच्वन ।

         बांलाःगु संस्कारय् ब्वलंगु व्यवहार व विधि हे संस्कृति खः । पाय्छि शिक्षा दीक्षां जक समाजयात सुथांलाक न्ह्यायेफैगु सत्य खः । मनूया ल्याखं दयेमाःगु गुणकथं नैतिक शिक्षां दुग्यंगु संस्कार हे संस्कृतिया दसू खः । मानव शास्त्रीतय्कथं नं – समाजया छम्ह जःया ल्याखं प्राप्त जूगु ज्ञान, विश्वास, कला, नैतिकता, रितिथिति, बानी व्यहोरा चालचलन, क्षमता व स्वभाव गुणंयुक्त जूगु ब्यवहार हे संस्कृति खः । थ्व धापूयात कःघानाकथं झीगु नेवाः समाजय् थीथी नेवाःतय् संस्कार व संस्कृतियात निरन्तर ल्यंका तयेगु पाखे थःहे सचेत जुयाः “नेवाः” जुयाः ल्यनाच्वने खंगुया मू हुनि जुल ।

३.१. सामाजिक जीवन

         कारंजित जातिया नसा त्वंसा सामान्य नेवाःतय् छेँय् थीथी परिकार ताःलाकाः नयेगु चलन दु । स्वनिगःयापिसं सुथय् पुजा पाठ धुंकाः कउला यायेगु धकाः कँय् ख्वलाचाय् अय्लाः, खेँवः छपा तयाः कउला यायेगु चलन दु । अथेहे मस्तय्त अष्टमण्डप क्वाति, हलूजा नकेगु चलन दु । तर, थाैंकन्हय् च्या, कफिं थाय् काल । न्हिथं स्वछाः नयेगु चलन कथं सुथय् ज्यःनाः न्हिनय् बजि व बहनी बेलि यायेगु खः । ज्यःनाः बेलिइ जा, केँ तरकारी, अचार, ला, दुरु, धउ आर्थिक स्तर स्वयाः । ग्रामीण व तराइ लागायापिसं छ्व, कःनि, दुसिया परिकार नयेगु स्थानीयता खः । अले लाया पलेसा धउ दुरु नयेगु याः । न्हिनसिया बजि थाय् व अवस्था स्वयाः ल्वसाघासालिसे बजि, छुचुंमरि, ल्वहंचामरि, चताँमरि छुनाः नयेगु चलन दु ।

         मुसू, सिम्पु, छाः भान्टा आदि पितृयात बौ बीत मज्यूगु जुल । अथेहे पुजा व पितृयात दुगु व मेय्या ला जक चलय् जू । थ्व जातिइ फा थिइमत्यः, फायाःला छेँय् हये मत्यः, पिने नं ला नये मत्यः धाइ । तर ख्वपयापिंसं फायात मूबाहां धकाः माने यानाच्वनी । थ्व ख्वपदेया धार्मिक सांस्कृतिक बिशेषता जुल । थ्व जाति मांसाहारी व अय्लाः थ्वँ त्वनीपिं जूसां दिगुद्यःयात शुद्ध शाकाहारी पुजा बीगु चलन दु । थ्व जातिइ खा व खाखेँ नये मज्यूः, तर आः खा व खाखेँ नयेगु चलन ब्यापक जुइ धुंकल ।

           तिसा वसः थ्व जातिया पुलांपिं मिसापिसं पुतुलं, गउनया पर्सि, कालक्रम अनुसार १०० कु ५० कु ३० कु २० कु दुगु पसिर्, धाकाया गा, स्वबः दुगु दम्वरकुमारीया गा, पुन्तु गा रेशमया गा, भुलाय् गा व जनी खः । मिसामचायात तःपाःलं, जगवाल सुरुवाः उकिइ ल्वयेक जनिचा चिकाः बात्वाः पाछायेगु चलन खः । मिजंमचायात तःपाः लं व सुरुवाः, तपुलि, इस्टकोट व दुपिसं कोटं फिकेगु याः । मिजंपिनि तपाःलं, सुरुवाः जनी, कोट, कार्चिपया तुपलि, मखिबुत्ता धाका, पाल्पाली धाकाया तुपलि खः । मिजंपिनिं लाकां न्ह्यायेगु याः तर मिसापिसं पस्ता भ्वय्बलय् जक न्ह्यायेगु चलन दु हँ । थ्व सकतां थःथःगु दुस्यः स्वयाः वनीगु जूसां तबि कारंजित जातिं पुनीगु वसःयात “साहुवसः” धायेगु चलन दु । थौंकन्हय्या हिलावंगु परिवेशं यानाः पुलांगुं भेषभूषाया महत्व तनाः वनाच्वंगु धाःसा पक्कां खः । करिव ५० दँ न्ह्योतकं छम्ह मिसामचां थःगु इहि यायेगु इलय्तक थःत माःगु इहिपर्सि थम्हं थाये सयेधुंकिगु खँ उगु इलय् छेखापत्तिं तान दुगु व मिसापिं उद्यमशील जूगु सन्देश ब्यूसा मस्तयके नापं सीप दया आर्थिक रूपं नापं जीवन च्वन्ह्याःगु खँ लुमंकेगुबह जू ।

         न्हापा अगतिं हे तिया च्वनीगु तिसात गथे थीथी कथंया मार्लिचाः, तप, धुंग्रिफ्वः, तुकि, सिखः अंगू लुँचुरा आदि तिया च्वनेगु चलन दुसा तिलरी क्वखायेगु चलन मदू अथेहे प्वत्यां क्वखायेगु व सिंच छायाजुइगु चलन खने मदु । तर थौंकन्हय् देय् दुने व पिनेया फेशनया कारण मेमेपिं नेवाःतय्संथें थ्व जातिया मिसापिसं तिइगु पुनेगु यानावःगु दु उकिं थौंकन्हय् मंगलसूत्र मदयेकं मगाःथें जुयावःगु दुसा नक्कली तिसा व वहःया तिसाया प्रचलन ब्वलनावल ।

           न्हापाया तिसा पंचरत्नया चुरा, लुँया चुरा, चुल्याः बाजु, जंगिसेल्याः कल्ली, पाउजु, थीथी अंगू, हिनाअंगू, अकबरी, नवरत्नया अंगू आदि, गःपःया तिसाय् सिखः, न्यापु सिखः, तायः, चन्द्रहार, तिखः, मोतिमाः, भिम्पू आदि खःसा थीथी कथंया लुँस्वां, न्यापुसिखः, सिंचफुलि, सिरवन्दी छ्यनय् तीगु याः । तर कारंजिततय्सं झंगःचा ब्वयेकातगु लुँया स्वां छुइगु मयाः । छम्ह मचायात लुँअंगू वहः अंगूया संस्कार सिधयेका वहःया पाउजु÷कल्लि व जन्तर बाहेक वहःया तिसां तिइकेगु मयाः । वहः तिसां तिइ मत्यः धायेगु चलन दुु । मचा जंक्व, इहि बारा कर्मया झ्वलय् म्ह्याय्मचायात मांअबुया घः स्वयाः मचायात हे धकाः तिसा दयेका बीगु व मगाः मदुपिंसं थःके मदुसा न्ययाःसां तिइकाः थःगु संस्कृतियात संरक्षण यानाच्वंगु खनेदु । आः वयाः गैरनेवाःतय्थें ल्हातय् खाःचुरा, प्वत्वा क्वखाना सिंचय् सिन्हः त्वःते मज्यू धैगु धाःसा मदु । थ्व सकतां समाः जक खः अनिवार्य नक्सां धाःसा मखु धायेगु चलन दु ।

          थ्व जातिया आर्थिक सामाजिक जीवन उप्वःयानाः बनेज्या, उद्योग व्यवसाय, सरकारी जागिर, निजी व्यवसाय व लाय्कुन थीथी पेशा नाप सत्तिगु जूगुलिं मिजंपिसं हिराया तप सुया मोतिमाः क्वखायेगुु चलन दु । हिनाअंगू, हिराअंगू सिखः दुगु खल्तिइ घायेगु घडि, नारी घडियात नं तिसा कथं कयाःतःगु दु । मिजंमचायात मांबौया बैभवया प्रतीक रक्षामाः क्वखायेकेगु चलन खनेदु । तर आः लुँया ब्रासलेट चुरा, सिखः, अंगू, तप आदि सामान्य जुयावःगु जुल ।

३.२. सामाजिक संस्कार

३.२.१ मचा बुइन्ह्यो यायेमाःगु विधि व्यवहार

         सुसंस्कृत संस्कारयाकथं न्ह्यानावयाच्वंगु नेवाः संस्कार जातीय परम्परा, विधि विधान, विधि व्यवहार रीतिथिति दुने च्वनाः जन्मनिसें सीनावनेधुंकाः तक नं अनेक विधि विधान संस्कारं चिनातःगु दु । थ्वहे संस्कार व संस्कृति दुने मांया गर्भय् च्वँसांनिसें छसिंकथं थीथी क्रिया कर्मं पाचिनाच्वंगु दु । आधुनिक चिकित्सा विधां बय्बय् यानाच्वंगु प्री व पोष्ट नेटल केयर नेवाः समाजया नियमित विधि विधान व संस्कारया दुने हे लाःगु जुल । थ्वहे सेवायात आध्यात्मिकता व सांस्कृतिक महत्व बियाः थीथी संस्कारत कारंजित जाति दुने नं न्ह्यानाच्वंगु जुल । मचा बुइन्ह्यो यायेमागु स्वंगू संस्कारत थथे दुगु जुल –
क) पुंसवन संस्कार – मचा गर्भ च्वं वःगु स्वलां यायेगु
ख) सीमांतोपनयन संस्कार – गर्भ च्याला दयेव यायेगु
ग) धौबजि नकेगु संस्कार – गर्भ गुला क्यनेवं वा मचा मबुवं यायेगु

(क) पुंसवन संस्कार 

        मचा गर्भय् वःगु स्वला दयेवं गर्भयात सार्वजनिक यानाः गर्भ सुरक्षा माःकथंया यायेत छेँजः सकसितं कनेगु संस्कारयात पुंसवन धाइ ।

(ख) सीमांतोपनयन संस्कार 

         गर्भया मचाया अंगप्रत्यंग परिपुर्णता बिइत धकाः च्यालां यायेगु भिन्तुनेगु संस्कार सीमांतोपनयन खः । न्हय्लां बूम्हः म्वायेफु तर च्यालाःबूपिं मम्वाःगु व नेवाःतय् संस्कार व जोतिषीय आधारय् ८ अंक मभिं धाइ । उकिं थ्व संस्कार यानाः गर्भयात भिंतुनेगु यानातगु जुइ । आः थ्व संस्कार तनावने धुंकुगु जुल अथेसां थ्व संस्कारया अवशेषकथं माजु / छेँजलय् थजिपिं मिसापिसं प्वाथय् दुपिंसं छु छु यायेमाः छु याये मज्यू धैगु आचार स्यने कथं स्यना च्वनीगु जुल । नेवाःतय् पुंसवन व सीमांतोनयन संस्कार तनेधुकुसां धौबजि नकेगु संस्कार जक ल्यंदनिगु जुल ।

(ग) धौबजि नकेगु 

         गर्भ दुगु गुला क्यनेवंनिसें धौबजि नकेगु धकाः इच्छित भोजन याकेगु चलन दु । धौबजि नकः वइबलय् खेँ, ला, वः, यःमह्रि, मरिचरि अय्लाः थ्वँ सहित थःथःगु चलनकथं सनाः खय्पिनिसें घासा ताःलाकाः कु हयेगु चलन दु । थथे धौबजि कु ज्वंकाः मां, तताजु, तताःपिं म्ह्याय्मचाया छेँय् वनेगु चलन दु । इनाय्द्यः स्वनाः मांअबु जुइपिं त्यपूयात नापं फेतुका याउँक मचा बुइमा मभिं मजुइमा धकाः भिन्तुसें खेँसगं बियाः यंकागु सकतां ज्वलं तयाः धौबजि नकेगु चलन दु । धौबजि नयेधुंम्ह म्ह्याय्मचा थःछेँय् चाह्यू वने मज्यू धाइ । थ्व भोजनया मेता उद्देश्य मचा बुयाः मचायात दुरुं छिइ मधुंकं मचायात मनिंनिगु नये मज्यू । उकिं थुबलय् पाउँ पालुक दयेकातःगु ल्वसा धाःसा नके मज्यूगु यानातःगु खः ।

३.२.२. मचा बुइ धुंकाः यायेमाःगु विधि व्यवहार

(क) सिसापालु कनेगु 

       मचा बुलकि थःछेँ खलःयात मचा बुल धकाः घ्यः, चाकु, पालु, व इमू तयाः लमियात भौमचाया थःछेँय् सिसापालु कंके छ्वयेगु चलन दु । काय् बूसा ग्वाराचाकु, म्हयाय् जूसा पाचाकु तयाः व्छ्येगु चलन दु । तर गुलिसिंनं बापा चाकु तयाव्छइपिं नं दु ।

(ख) अंगू बिचाः वनेगु 

        मचा बूगु सुचं वयेवं पाजुया छेँ खलकं मचा स्वःवनेत आय्बुइगु हे जुल । थथे मचा स्वःवनेत प्वं ल्हातिं वनीमखु । उकिं विधि व्यवहार कथं ला नकः वनेगु ज्वलं (चुंला, खुमना बजि, घ्यः चाकु व वासः खुना, हलवाइ मरि (विशेष यानाः जेरी) या लिसें लुँ इचा, वहः इचा, लुँ अंगू, व वहः अंगू ज्वनाः अजिम्ह मचा बिचाः वनेगु चलन दु । थ्वयात अंगूचा बिचाः वनेगु नं धाः ।

(ग) छैटी कर्म कायेगु 

         मचा बुया खुन्हु दु खुनु निनीपिंसं याइगु कर्मकाण्ड खः । पुचलय् तःधिम्ह निनिं मचा मूलय् तयाः चाकछिं सर्वाकि खु पुचःया द्यने पाल्चा च्याका निनीपिसं भिन्चाया भिं–जीवनया कामना यानाः प्यूचां न्ह्याकी । उखुनु चित्रगुप्तं नवजातया कर्म च्वःवइ धैगु जनविश्वासंं निनिपिंसं भिन्चाया कर्म बांलाक च्वया बीमा धकाः न्हुगु भ्वं (कापी) व सररं च्वगु कलम मचाया फुसय् तया चच्छिं पाल्चा छप्वाः च्याका तयेगु चलन दु । मचा जन्म जुया थ्व तिसा तिगु निक्वगु कर्म खः । प्यूचा लुँया वा भिम्पुयाःगु निताजिइ न्ह्याःगु सां ज्यू थ्व प्यूचा जंक्वः खुनु जक त्वका मिजंमचायात लुँचुरा व मिसामचायात खाः/लुँ चुरा न्हयाकी ।

घ) मचाबू व्यके 

          जुजु जयस्थिती मल्लया सामाजिक सुधारय् कारंजिततय्त खुन्हुं जयविली ब्यंकेगु धकाः थिति दयेका तःसां ब्यवहारय् मचा बुया झिंछन्हुखुनु जक ब्यंकेगु यानाच्वंगु जुल । थुखुनु अजिं मां व मचायात म्वःल्हुकाः निइयाका व्छास अजिमां व मेमेपिं द्यःपिन्त पुजा व छायेछिइ यानाः आगंबुजा बिइ धुकां मांअबुयात नापं फेतुका बौयात मचा लःल्हायेगु चलन दु । मचाबू ब्यंकेत भौमचाया थःछेँं ब्यंका कुव्छया हयेगु चलन दु । काय्यात मे छ्यँ ग्वलं व म्हयाय्यात बागः छ्यँ तयाः लिसें तुख्वः, घ्यः, चाकु, क्वाति वासः, मां व मचायात वसः, अजःसला, मचायात घोकि वासः, लासा फांगाः नापं तयाः पुजा ज्वलं तयाः मचाबू ब्यके कु धकाः छ्वयेगु चलन दु । थुकी हाकु मुस्या, कँघासा, माय् वः, वाउँचा, ला, आलु, पालु, चि, चिकं, मसला व बजि तयाः भ्वय् कू नापं छ्वयेमाः । तर नःलि कु धकाः काय्या पालय् छकः म्हयाय्या पालय् छक जक कू छ्वयेगु याः ।

ङ) मचाबू लहीगु/लही यनेगु 

           नेवाःतय् मचाबू बाँलाक लहीमाः, मचाबू (सुतिका) स्येनेकि मिसातय् उसाँय् स्यनी, दुरु मगाना मचा ल्वगी जुइ सुसाः मगातकि मां मचा ल्वगी जुइ धकाः फयांफक्व बालाकं मचाबू लहीगु सकसिया हे चलन खः । थःगु छेँ लच्छि लहीके धुंका थःछेँ पाखें ला नकेगु ज्या यानाः म्हयाय्यात मचाबू लही यनी । नवजात मचाया थ्व महाभिनिष्कर्म खः दकले न्हापा छेँ त्वता पिहा वनेगु पर्व खः । लच्छि थःगु छेँ लच्छि थःछेँ लहीगु धकाः धायेगु चलन दु । सामान्यतः निलातक न्हि निक्वः मां व मचायात चिकं बुकाः स्वछाः तःजिक नसा नकाः वासः, सुतिका बालाकेत क्वाति वासः, चाकु, ला, घ्यः, गुँदपाख, फाकुवासः, माक्वः नकाः उसाँय् क्वातुकेगु अवधारणां मचाबू लहीगु चलन दयाच्वंगु जुल । लच्छि दयेव हे थःगु छेँया अनुकुल स्वया छय् बिचाः धकाः माजु व थकालीपिं मिसापिं वना घ्यः बजि नकः वनी अनुकुल स्वया मां व मचायात थःगु हे छेँ लित हइ । थथे मचायात पिने हलंचलं याये बलय् मभिपिसं पुना महयेमाः धकाः लुखा दुपाः, ध्वंप्वाः व छ्वास कुँ व लँय् च्वकि ह्वलेगु चलन दु । मचा मफइबलय् अजि सःता कुलेचा बौ तयेकेगु चलन आतक दनी ।

च) मचा जंक्व 

          मचाया जीवन पर्यन्तय् यायेमाःगु १८ कर्मकाण्ड अष्टादश संस्कार मध्ये मचा जंक्व छगू खः । म्ह्याय्मचा जूसा न्याला दतकि, कायमचा जूसा खुला दतकि जंक्व याइ थ्वयात अन्नप्राशन वा जा नकेगु धाइ । छम्ह मचायात झी सकलें नेवाःतय् स्वकः जंक्व यायेमाःगु खने दु, खला थौं कन्हय् मचायात छकः जक जंक्व यानाः वयाच्वंगु दु । स्वकः जंक्व थुकथं दुः

क) घ्यः फ्ययेकेगु (घृतप्राशन) (मचा बुगु १२ न्हु कुन्हु नामकरण संस्कार खुनु विधिपुर्वक घ्यः फ्ययेकेगु (नकेगु) खः । थौकन्हय् मचा बुया निन्हु खुनुनिसे घ्यः कस्ती फ्ययेकेगु यानावयाच्वंगु खनेदु । थ्व घृतप्राशनया विकृत रूप खः धायेमाः ।

ख) फलप्राशन (सिसाबुसा नकेगु) (मचा स्वला दतकि फलप्राशन धकाः सिसाबुसाया रस फ्ययेकेगु खः । तर थ्व चलन खने हे मदय् धुंकल ।

ग) अन्नप्राशन (जा नकेगु) (काय्मचायात खुलां (१८१ न्हुं) व म्हयाय्यात (१५० न्हुं) प्यला क्यनेवं विधिकथं जंक्वः यायेज्यू धयातःगु कथं प्रचलन नं खने दु ।
जंक्व याकेत पाजु कु (जंक्वकु) छ्वयेगु चलन दनी । थथे जंक्व कुइ पुजा ज्वलं, सगं ज्वलं, मां मचायात देछा वसः, मचायात वहःया कल्ली, जंक्व चाः (मारवारी चाः) तया छ्वयेगु चलन दु । छेँखापत्तिं चलन पाः उकिं थःथःगु कुल परम्परा कथं न्ह्यानाच्वंगु जुल ।
किस्ती भु छपातय् चा, अप्पा, कापी, कलम, तिसा आदि तया मचायात लःल्हायेगु चलन दु । थ्वयात तिलहिल लःल्हाये धाइ । थुपिंमध्ये न्हापालाक मचां छु काल वहे बस्तुया आधारय् मचाया भावि जीवनया लजगाः जुइ धैगु जनविश्वासयात थ्व जातिं नं पत्याः यानाच्वंगु जुल । उकि मचां न्हापालाक छु काइ धकाः स्वयाः च्वनीगु जुल ।

छ) बुदिं हनेगु ः मेमेपि नेवाः जातितय्सं थें हे थ्व जातिं मचा निदँ दतकि जक न्हापागु बुदिं हनाच्वंगु जुल । जंक्व धुंका मचा निदँ मदुतले छुं कर्म यायेम्वाः । बुदिंखुनु मचाया आयु आरोग्यया कामना यानाः गनेद्य, दिगुद्यः, हारति अजिमा, महांकाल, संकता, भैरव, बेताःआजु, वंगली सिमा व जन्माद्यःया विशेष पुजा यानाच्वनी । मचायात निगः यःमरि, भिम्पु, ल्वहंचामरि आदि थःथः छेँया चलन कथं माःहनाः क्वखायेका खेँसगं बियाः बुदिं हनेगु चलन दु । पाजुपिन्थासं निदँ बुदिं कु छ्वयाहयेगु चलन दु, म्वाःपिं नं दु । तर बुदिं कुइ छेंजः व थःथितिपिन्त इनेत गाक्क म्होतिं १००।२०० गः यःमरि, पुजा व सगं ज्वलं व मां मचायात वसः आदि तयाछ्वइ । मचा जन्मया निदँ बुदिं धुनेवं दँय्दँसं बुदिं हनी । तर ४, ६, ८, १० व १२ दँया बुदिं बलय् ४, ६, ८, १० व १२ गः यःमरिमाः क्वखायेकाः बुदिं हनेगु याइ । मेबलय् सकतां द्यःपिं पुजा यानाः सुकुन्दा स्वनाः खेँसगं बियाः बुदिं हनी ।

झ) अक्षराम्भ ः मचा स्वदँ/प्यदँ दयेवं मलावंनिसें हे मचाया बाज्यापिं मचायात आखः ब्वंकेत चंचं धायाच्वनीगु जुल । श्री पन्चमीखुनु ज्ञान व विद्याया द्यः ससमाजुयाथाय् यंका मचाया नामं पुजा यानाः अक्षराम्भ याकी । श्रीवागदेवीयात लुमंके बियाः नमोबागिश्वरायया मन्त्रोचारण याकाः ल्हाः ज्वनाः आखः च्वकेगु चलन दु । थ्व अक्षराम्भ संस्कार न्हापा काय् मचायात जक याकाच्वंगु खःसा थौकन्हय् म्हयाय्मचायात नं आखः स्यनेगु यानाहःगु दु ।

ञ) इहि यायेगु ः कर्म ज्याथ जिथिया जन्को, द्यः पलिस्था याःथाय् वा इहि मुुंथाय् यनाः इहि याकेगु चलन दु । धुसः व कन्यादान पद्दतिकथं इहि यानाः इहिमचा छेँ दुत हयेत पिखालखुइ लसकुस यानाः छेँ दुकाये माः । छेँ हया सर्वाकिं बारा छुइगु व सगँ विइगु चलन दु । इहिबलय् भ्वय् नकेगु चलन मदु । थ्व इहि कर्म मचा च्यादँ मदुवं हे यायेगु चलन दु । इहि कर्म द्यःबाज्यापिं व गुर्जुपिं तयाः इहि याकीथाय् जक इहि याकेगु चलन खः । तर गुरुजुपिंस जक इहि याकीथाय् इहि याकेगु चलन धाःसा खनेमदु । अलौकिक सौर्यपूर्णम्ह पुरुषकथं सुवर्णकुमारया प्रतीक ब्याः (बेल) लिसे इहिपा यानाबीगु चलनकथं नेवाःमिसां गुब्लें वैधव्य वा याकः जीवन हनेम्वालिगु आध्यात्मिक विश्वास व खः ।

ट) बाह्रा तयेगु ः इहि याये धुंकाः मिसामचायात कुल वंशकथं बा¥हा तयेगु चलन दु । बाह्रा स्वंथी कथं तयेगु याः । गथेकि
(क) साइत स्वयाः
(ख) स्वानाः/घानाः
(ग) रजस्वलाया कारणं ।

साइत स्वकाः तयेगु बाह्रा विधिकथं छेँया हामां मचायात म्वःलुकाः नी यानाः साइतकथं सुद्र्यया लु खने मदयेक व्ह्वःप्वाः तिनातःगु क्वथाय् दुत यनाः कपाय्या बाराख्याः दयेकाः क्वथाय् छकुनय् स्वना पुजा याये धुंकाः मचायात धौसगं बियाः धौबजि नकाः बारा क्वथाय् कुना बी, थथे मचा बारा तयातःगु अवधि खय्बिलि बारे यायेमाः । छम्ह मिसामचायात मागु सौन्दर्य ज्ञान, मिसा व मिजं जीवनया बारे समकालीन व थकालिपिं मिस्त जक च्वनाः स्यनीगु व मां जुइ फइगु शारिरीक व मानसिक क्षमता विषय बीगु सांकेतिक व शालीनकथं शिक्षा बीगु ई खः ।

         प्येन्हुतक चि नके मज्यू, प्येन्हु अथवा खुन्हुं क्वंचिकं सायेकेमाः । क्वंचिकं साये धुनकि जक चि नकेगु याइ । वयांनिसें थःथितिपिनिपाखें छुस्यामुस्या नकः वनेगु धकाः कःनि, छुस्या, कय्गू, बरां, सिम्पु, चाना, बकुला लिसें बजि खुमना, धौ छगः सिसाबुसा ज्वनावनेगु चलन खः । छुस्यामुस्या ज्वलं ताःलाके बले मुस्या तयेगु चलन मदु । बाह्रा ज्वःछि बारामचां नयेन्ह्यो बाह्राख्याःयात छायेमाः । बाह्रा ख्याकं बाह्रामचायात रक्षा याइ धैगु विश्वास दु । 

      भोछिं क्वंचिकं बू झासँ धकाः भ्वपाहां धायेमाःपिन्त व याकः पाहां धयां गाःपिन्त क्वलं बू झासँ धायेगु चलन दु । बारा पिकाये निन्हुन्ह्यो हे लुसि थीकेत झासँ धकाः धायेमाः । झिंनिन्हुखुनु मचायात म्हो ल्हुकाः पितबीत्यंम्ह भम्चाथें झझधायेक समाः याकाः थकाली नकिंपाखेँ ज्वलान्हाय्कं सिन्हमू क्यनाः सुर्य दर्शन याकेधुंका थः त्वाःयाम्ह गनेद्यः दर्शन याः वनेमाः । बारा पिकाये धुंका बारा पासापिं, छुस्यामुस्या नकःवःपिं थःथिति इष्टमित्रयात बारा भ्वय् नकेगु चलन दु । खुसी पारीयापिन्त भ्वय् थयेकेगु चलन म्वाः । खुसी दुनेयापिन्त छुस्यामुस्या नकाः बारा छू वइपिन्त भ्वय् थयेका छ्वयेगु चलन दु । अले भ्वपाँहानं झिंनिन्हु दुने छुस्यामुस्या नकः वनेगु चलन दु । थथे वइपिन्त भ्वय् नकाछव्येमाः, खुसिपारीयापिं धाःसा बारा पिकाये खुनु छुस्यामुस्या सर्वाकी व लँ छपा (मिसा लँ) छपाः बीगु खः तर छुस्यामुस्या सर्वाकी खुमनां म्हो जुइ मज्यू । याकः पाहां नं ३ सरवाकी जक बारा छुइगु चलन खः । थथे ज्वनावइगु छुस्यामुस्या व सरवाकीया बछि ६ मना व भ्वय् ब्व निब्व तयाःथयेके माः । याकः पाहांयात बजि स्वमना व छब्व जक तःसा गाः धाइ । तर थथे ब्व थयेके बलय् छुं मगाःमचालय् नाता हे त्वरे जूगु घटनातय्सं यानाः भ्वय्ब्व थयेकेगु चलन त्वःते धुंकल सा पुलांगु पहः त्वःताः थौकन्हय् उपहार ज्वनाः भ्वय् वयेगु परम्परागत भ्वय्या पलेसा पार्टी भ्वय् यायेगु चलन वल । खास ला थ्व भ्वय्यात मिसाभ्वय् धायेगु चलन दु ।

          ७ दँ – बिजोड दँ लाकाः जक बाह्रातइ । ततानाप केहेपिं तःम्ह हे मस्त घानाः नं तयेगु याः । थथे घाना बाह्रा तये हइबलय् छन्हु जक कुना कन्हेखुनु हे पिकाःसां गाः । उकिं घानाः बारा तइपिं आपाः दु । छम्ह हे मांया स्वम्हं मचाया संस्कार छकलं याये मज्यू धैगु चलन थ्व जातिया नं दु । साइत स्वयाः बारा तये मलावं रजस्वला जूया कारणं कुने माल धाःसा निगू पक्ष क्यनीगु दोष मदु धायेगु चलन दु । तर न्ह्याःगु कथं बा¥हा तःसां वा च्वंसां मचायात १२ न्हु तक मिजंत व सुद्र्यःया लु मखंक कुनेमाः । बिहारय् यंकाः ऋषिनी यायेगु चलन थ्व जातिइ मदु ।

ठ) बुसँखा व कय्तापुजा ः बुसँखा मिजंमचायात जक याइगु संस्कार खः । ५ दँ निसें ७ दँ तकया दुने याइ । बुसँखा धुंकाः न्यादँ खुदँ लिपा जक कय्तापुजा याइ । थौंकन्हय् बुसँखा व कय्तापुजा छक्वलं यायेगु जुयावल । बुसँ खाकेगु संस्कार बुसँखा खः । बुसँखा मजूनिपिन्त न्हाय्पं प्वाः खनीमखु । बुसँखा खुनु हे जक कर्णभेद याइ । वैदिकतन्त्र कथं काय्यात कय्तापुजा छगू हे ज्याझ्वलय् यायेगु चलन दु आचाःजु (कर्माचार्य) गुरुपिनिपाखें कय्तापुजा जुइ । काय्मचा ७ दँनिसें १२/१४ दँय् च्वनीगु इलय् साइत स्वयाः यायेगु चलन दु ।

         पाजुं छन्हुन्ह्यो मचाया आंगसा लुँ अंगुलिं चिना चिं तयातयेधुंकुगु आगंसायात लुँ व वहः ख्वःचां खायेवं सँ बँय् मलाक निनि कँय्भुइ फयाच्वनी । न्हय्कू ह्वनातःगु कय्ता लःल्हाये धुंकाः पिताम्वर धोति चिकाः चलाया छेँगू, बजि व जाकि म्हिचा, चिन्ता ज्वंकाः मांअबु बाज्याबजेयाके भिक्षा फ्वनेगु ज्या याइ । होम यानाः कय्तापुजा यायेगु फर्माइस जक खः । होम यायेत ब्रम्हु जक दयां मगा, साइत बीम्ह जोशी, आचाजु व ब्रम्हु माः ।

           भिक्षा दान बियाः वटुकयात न्हय्पलाः (सप्तपद) छिकेवं वटुक मचा बिस्यू वनेमाः धाइ । थथे बिस्युं वंम्ह वटुक भिन्चायात पाजुं लानाः ज्वनाहयेमाः । अन गणेश पुजा यानाः दर्शन याकाः पिखालखुइ लसकुस यानाः दुत हयेगु चलन दु । छेँय् दुहां वलकि बटुकयात धौ व खेँसगँ बिइ । थुखुनु बहनी भ्वय् वनेगु इलय् पाजुया पाखेँ सगं कु हये माः । थुकि पाजु कुइ पुजा ज्वलं, सगं ज्वलं व मचा व मां अबु, बाज्या बजेयात जुछि वसः नापं यनेगु चलन दुः । भ्वपाँहांनं सगं हयेगु अले याकः पाहाँपाखे तुपलि वा लँ छपाः ज्वना वनेगु चलन दु । कय्तापुजाया कन्हय् खुनु वंजला वनेमाःगु चलन दु । कय्तापुजा कर्म गुरुकुलय् वनाः शिक्षा अध्ययन यायेगु संस्कारया अवशेष खः ।

ड) इहिपा ः थीथी संस्कार मध्ये सापहे तःजिगु संस्कार भिं इहिपा खः । इहिपा संस्कार बैदिक शास्त्रकथं क्वय् न्ह्यथनागु ८ गू कथंया जुया च्वनीगु जुल ।

 ब्राम्ह इहिपा
 दैव इहिपा
 आर्ष इहिपा
 प्रजापत्य इहिपा
 आसुर इहिपा
 गान्धर्व इहिपा
 राक्षस इहिपा
 पैशाची इहिपा

कारंजित जाति थः काय्मचा ल्याःय्म्ह जुल धकाः भौमचा जुइम्ह मचा मालाःयाइगु इहिपा वैदिक शास्त्रीय प्रकृया कथं दैव इहिपा खः । अथेहे यःत्यः जुया इहिपा याइपिन्त न गान्धर्व इहिपाया पलेसा दैव इहिपाया रूप बीगु कथं धयाः फ्वनाः औपचारिकताय् हयेगु चलन दु ।

१) भम्चा धायेकेगु/फ्वंके छ्वयेगु
         सकलें नेवाःतय् थें हे कारंजित जातिया नं बंशबृक्ष बाँलाकेत रक्त शुद्धिया लागी योग्यम्ह सजातीय म्हयाय्मचा मालेगु, जातः तुइका स्वयेगु, जातः तुलकि औपचारिकताकथं ग्वः धौ छगः ज्वंका लमियापाखें फ्वंके/धायेके छ्वयेगु चलन दु । थथे धायेके छ्वयेत मां/बौपाखें न्हय्पुस्ता तापाःपिं जक ज्यू धायेगु चलन दु ।

२) ग्वय् बीगु/लाखा बीगु
         खँ क्वजिवं भिं–दिन स्वयाः विशेष यानाः विहीवाः खुनु लाका तःग्वः ग्वय् १ ग व छतका दां लंपिचाय् तयाः लमियात बिया छ्वयेगु व लमिं म्ह्यामचाया छेँ ब्यूवनी । थ्व खँ पक्का जुल धैगु अर्थ खः । ग्वय् यंकेत लमि व वयात पासा छम्ह वनेगु चलन दु । ग्वय् थ्यनेव भम्चाया मां÷थकालि नकिंनं सुकुन्दा पुजा यानाः म्ह्याय्मचायात सिन्हः तिकाहःगु वसः तिसा लःल्हाइ । अन पू क्वतः लित यंकाः वहे क्वतःया सिन्ह जिलाजं जुइम्हेसित तिकेगु चलन दु । थुखुनुनिसें निगु परिवारया स्वापू स्थापित जूगु संकेत खः । ग्वय् बीधुंम्ह भम्चायात भिं साइत स्वया काः वने माः । ग्वय् कालबिल धुपिं सित तन धाःसा थः जहान भाःपाः सित तनया ज्या यायेमाः । ग्वय् काये बिइ धुनकि फक्व याकनं पितबीगु स्वयाच्वनी ।

        थौंकन्हय् वयाः ग्वः ग्वय् १० गः, तासं भुनाः पुतुग्वय् मांअबु व छेँ हामापिन्त गाक्क व ग्वय् कयाः भ्वय्यात गाक्क बाता जायेक चिग्वः ग्वय्, सिन्हःबत्ता, ह्याउँकापः, लुँसिन्हः, लं छपाः, धौ छगः, कोतः पुजा, मौसम अनुसारया सिसाबुसा, लैँ, कःछि निसः अम्बः, बय्लि, सतिबय्ली, तु, आदि तयेगु चलन दु । खुता खुताया ल्याखँ थीथी जिन्सी मरिता, लाखामरिइ न्या, ब्यां, ऐथ्या, लाखामरि व गुनुमरि मदयेक मगाः । न्हापा जूसा लं छपाः तया छ्वःसा गाः, आ भम्चायात भिंगु तःजिगु जुछि वसः वयमच ल्वयेक लाकां ब्यागलिसे समां ज्वलंलिसें तिसा छज्वः जक मखु ततःग्वयेक केक नापं फर्मे यानाः छ्वयेगु चलन वल । गुगु आवश्यक मखु । न्हापा म्ह्यायमचा खलःपाखें ३२ ता लाखा कायेगु चलनकथं थःथितिपिन्त कथहं लाखामरि – छता, बाता चकंछि इना बीगु व मरि स्वया क्वसः ज्वनाः ग्वय्का भ्वय् वनेगु चलन खः । आः वयाः लाखा कायेगु चलन त्वःताहःगु आपाः हे दत ।

३) पयनंजा (मेलेजा) नकेगु
       म्ह्याय्मचा पित बीगु जुलकि पाजु, निनि, तःमां व मेमेपिं स्यान्यांपिन्थाय् पय्नजा नकेत सःतेगु चलन दु । पिनेवनाः पय्नजा नये धुनकि छेँ जा नये मज्यू । धौसिन्हः तिकाः, लंपाः लःल्हाना खेँसगं बियाः बांलाक घासाता ताःलाका जा नका हइ । दकले लिपा जक पाजुयाथाय् पय्नजा नइ पाजुयाथाय् नये धुनकि मेथाय् नये मज्यू धैगु चलन दु । उकि न्हि ल्याः खाना थथे मेलेजा नः वनी । थ्व न्हुगु जीवन न्ह्याके त्यंम्ह थः म्ह्याय् भिनामचायात भिन्तुना व बिदाइ भ्वय् खः ।

४) कल्या न्ह्याकेगु
         कारंजित जातिया भिं इहिपाबलय् कल्यां न्ह्याकेगु चलन पुलांगु खः । तर आः थ्व न्हनावने धुंकुगु खने दु । ग्वः धौ तया क्वतः पुजा छजु व सिसाबुसा भचा भचा ज्वंका लमि व बरेजु (शाक्य) यात छ्वयेगु चलन खः ।

५) दू धंकः वनेगु/भौमचा काः वने
         भम्चा काःवने छन्हुन्ह्यो हे दू धंकः वनेगु जुइ । उबले थौंकन्हय्थें सवारी साधन मदुगु कारण भम्चा तयाहयेत दु धंकः वनेगु चलन दुगु खः । तर आः थ्व चलनया पलेसा तःजिगु मोटर कार छ्यला हयेगु जुयाः थ्व दू आवश्यक नं मखुत धैथें खनेदु ।

६) मिसामचाया छेँ ग्वय्काः भ्वय्
     भ्वय्पौ कथं दुहाँ वःगु लाखामरिया आधारय् क्वसः बिया ग्वय्काः भ्वय् नइ । छसरा निसरा पद्दति भ्वय् नकेधुंकि दकले लिपा धौ व अयलाः लुउ वइबले पचिंता मरि ब्यूब्युं पय्न बीम्ह मचाया अबुम्हं द्वँबिद्वँ क्षमा यानादिसँ धकाः क्षमा फ्वनेगु चलन दु । आः पार्टी भ्वय्या चलनं थ्व विधि तनावने धुंकुसां गनं गनं हाकनं खनेदया वःगु दु । भ्वय् वःपिंसं क्वसः बियाः म्ह्याय्मचाया ख्वाः स्वयाः ग्वय् कयावनी ।

७) लँस्वःवनेगु
        धार्मिक, सांस्कृतिक व सामाजिक वन्धनयात परिस्कृत संस्कार ब्वलंका तयेकथं थःथिति इष्टमित्र जःलाखःलापिन्त ब्वना भम्चा लँस्वःवनेगु चलन यानातःगु जुइमाः । लँस्वःवनीपिं जन्तियात मुंकाः फतिफक्व तःजिक म्वःसिप्वः इनाः, बाजं थाकाः, ज्वःक्वतःया लिसें पाजुं च्याःगु सुकुन्दा ज्वनाः, ल्हासा कुटी ब्यापारीया प्रतीक सँय् वसतं पुंकाः छम्हमनूयात वहःया मोह (दां) ल्याःखायेगु चलन दु । भम्चा पित हये त्यलकि बाःजुं तुति बग्गी न्हयाकेगु चलन दु । तर इहिपा संस्कारयात फयां फक्व चीधंकेगु भ्वय् जक तःधंक न्यायेकेगु चलन वःगुलिं पुलांगु थुज्याःगु सांस्कृतिक महत्व दुगु सकतां चलन तनावं वनाच्वंगु जुल ।

८) मिसाया छेँय् जन्तिया लसकुस
       म्ह्याय्मचा काःवःपिं थःथाय् छेँक्वय् थ्यनेवं सकसितं लसकुस यानाः दुकायेगु, चलन अनुसार म्वःसिप्वः ग्वाः चुरोस आदि बीगु व बाजंखलःयात नयेगु व त्वनेगु बीगु चलन दु । तर आः जन्त वःपिन्त तुच्चा याकेगु वा छगू कथं भ्वय् हे नकेगु चलन ब्यापक जुयाः दुहां वःगु दु । थुगु हे इलय् मिजंपिनिपाखे याकनं पितबिइ माल धकाः च्वयेकाच्वनी ।

९) म्ह्याय्मचा पित बीगु
          म्ह्याय्मचा सुकुन्दा जवय् लाकाः पूर्व पश्चिम लाकाः फेतुकाः धौ व खेँ सगं बियाः थाय्भु नकेमाः, थ्व धुंकाः ग्वय् कायेगु ज्या न्ह्याइ गुगु छसिंकथं मचाम्ह निसें सुरु यानाः मांअबुयात पुतुग्वय् लःल्हाना बीवं ग्वय् कायेगु ज्या क्वचाइ । तर न्हूगु चलन कथं आः मिजं नाप जन्ति वनेगु चलन वसेंलि स्वयम्वर व कन्यादान यायेगु चलन दयावल । थ्व जातिया परम्परा कथं बाजु/दाजुभ्वत व लमियात भौमचा लःल्हायेगु चलन खः । म्ह्याय्मचायात अबु/दाजुं लुकुंछिनाः पिखालखुइ च्वंगु दू/मोटरयात स्वकः चाहुला दुलिइ तयाबिइ । अन अबु/दाजुभ्वत/थकालि नायःपाखें दूफागां फायेकेव छेँजःपिसं ताय्स्वां अबिरं व्हला बिइ । मोटर बुलुहुँ न्ह्याकी प्यकालँय् वा गनेद्यया थाय् तक थःथितिपिं वनाः लँस्वः वनी । सामाजिक परिर्वतनया कारण थौंकन्हय् मेमेगु जातिंथे हे थ्व जातिया नं अन्र्तजातिय भम्चात हयेगु चलन सामान्य जुजुं वल । तर भम्चा दुगु गाडिइ दू फांगा फायेकेगु चलन धाःसा त्वफीउगु मदुनी ।

१०) भौमचा खँल्हायेगु
          भम्चा ज्वना पिहाँ वलकि प्येकालँय् दुपाःतय् बिचाः खँल्हाये धकाः मिजं व मिसा पक्षया थकालिपिनि दथुइ जिमि स्वांथे यानाः लहिना तयाम्ह म्हयाय् लःल्हाये धुन द्वँबिद्व क्षमा यानाः रक्षा यानाः तयेमाली धकाः बौम्हं धालकि बाःजुम्हं छिगु पुता जि हे पुता जुल, छिगु क्यबया स्वां आः जिगु छँेय् शिरय् छुनातये धकाः भौमचा छेँया मान सम्मान व इज्जतया कथं खँल्हायेगु नेवाः चलन थ्व जातिया नं दु । थ्व जातिया भम्चा काःवनेत भाःत जुइम्ह मिजं वनेम्वा, तर थौकन्हय् वनेगु चलन ब्वलना वःगु दु ।

११) भौमचा लसकुस
        भम्चायात पिखालखुइ थ्यनेवं थाकुलिनकिं, न्वकुं व गुहालिमिपिं च्वनाः माजुं ह्याउँथ्वं थः भम्चाया तुति चायेकाः, बलिं पियाः, सिफँलुया सिन्हः तिकाः नकिनं सँ ताःचा ज्वका माजु लसकुस यानाः दुकाइ । थथे दुकायेगुया अर्थ भौमचायात छेँया धुकुपिकुया ताःचा लःल्हाना अधिकार बीगु जुल ।

१२) ह्वंकेगु/थाय्भु नकेगु
       भम्चा दुकाये धुंकाः ह्वंकेगु व काय्नापं फेतुकाः भौमचायाके ग्वय् सायेमाः । छेँजः, फुकीपिं सकसितं ग्वय् बिइके माः । काय् व भम्चा व सकसितं धौ व खेँय् सगं बिइ । थ्व धुंका मिसायात देपा लाकाः स्वस्ति वाक्य ब्वनाः निम्हसिया छ्योँ पाजुम्हं ल्वाकाः बीगु परम्परा खनेदु । स्वयम्वर व कन्यादानया चलन धाःसा मदु, तर थ्व चलन दुहाँ वयाच्वंगु धाःसा दु ।

१३) पस्ता भ्वय् (ग्वय्काः भ्वय्)
       भम्चा हयेधुंका दाजु–किजा, फुकी, थःथिति, जःलाखःला इष्टमित्र पासापिं व थः मचा ब्वलंकेगु ज्याय्, शिक्षा दीक्षाय् गुहालि याःपिं, जातीय परम्पराय् मदयेक मगाःपिं गुरु पुरोहित गुथियार सकसितं यथायोग्य तःजिक पस्ता भ्वय् नकेमाः । थुबले भौमचां ग्वय् बिइकेमाः । ग्वय् मथयेके मज्यू । अलय् कुल चलनकथं मरिकसि व सगं हयेगु चलन दु । थ्व नेवाःतय् न्हूभम्चायात भिन्तुनेगु भम्चां स्यान्यापिं म्हसीका हनेबने यायेगु खः । कथंहं परम्परागत भ्वय् नये क्वचाइथे च्वनकि इहिपा याःम्ह मिजं मचां ज्वःपसाः मरि छता छता बियाः, न्हुम्ह भम्चां अय्लाः लुइकाः, बाःजुं द्वँबिद्वँ क्षमा फ्वनेगु चलन दु । थ्व नेवाःतय् आतिथ्य सम्मान व शालीनताया चिं खः ।

१४) वंजला वनेगु
        विशेष पीठ व योगिनी द्यःपिं वा थःथःगु आगमय् लय्सेवाज्वलं पुजा यानाः काय्मचा व भौमचायात किसली छायेकाः भौमचायात स्वकःतक सिंच्व छायेकाः सिन्हः छपता नं तिका बियाः च्वलामू भम्चायात हे लित बिइ । अन चिपं थियाः लिहाँ वयेगु चलन दु । परम्पराकथं भाःतं मिसायात सिंचः छायेकेगु धैगु वंजला खुनु हे खः । थ्व पुलांगु चलन खः ।

१५) ख्वाः स्वयेगु
           भौमचा थःछेँ खलःया स्याःपिं थःथितिपिं वयाः म्हयाय्मचाया ख्वाः स्वः वयेगु याइ । सिसाबुसा मरिचरी लाखा यनेबलेथें हे हलंज्वलं म्हयाय्मचाया न्ह्योने ब्वयाः अबुनिसें छसिंकथं दक्षिणा बियाः ख्वाः स्वइ । अबुं व दाजुकिजां तिसा बिइमाः धायेगु चलन दु । ख्वाः स्वयेगु ज्या गुलिसिनं प्येन्हु सा गुलिंसिया म्ह्याय्मचापित बिया खुनु हे अनुकुल स्वयाः क्वचाइपिं दु । म्ह्याय्मचायात फेतुके धुनेवं यंकागु सिसाबुसा वसः मरिचरि ब्वया बिइगु न्या–ब्यां झंगःमरि व मेमेगु जिन्सीमरि सिसाबुसा आदि थःगु इच्छा अनुसार ब्वयेगु चलन दु । हयागु सामान द्यः, लमि, भम्चायात धकाः भाग बिइ । अन वःपिं सकसिनं म्हयाय्मचायात दाँ तयाः ख्वाः स्वइ । थ्व ज्या क्वचायेवं मिजंया छेँ पाखँे अय्लाः निलु व गुनमरि, म्वसिप्वः लःल्हायेगु पुलांगु चलनयात आः तःजिक पाहाँ याकेगु चलन वल ।

१६) जिलाजं दुचायेके
         ख्वाःस्वःवःपिं म्ह्याय्मचा ज्वनाः लिहाँ वनी । छुं भचा लिपा सुकुन्दा च्याकाः छम्ह मनू वया जिलाजं काः वयेमाः । थथे जिलाजं ससलय् थ्यनेवं न्हूम्ह जिलाजंयात लसकुस यानाः थासय् फेतुकी, तर जिलाजंयात ख्याः यायेत लासा तःलय् सलिइ लाया क्वार्रर सः वयेक फेत्तुका न्हयाइपुकेगु पुलांगु रहरया चलनयात आः कवचय् फेतुकेगु न्हू चलन वःगु जुल । ससः खलः सकसियां ग्वय् साली । यथायोग्य तःजिक भोजन याकी थ्व हे जिलाजं दुचायेकेगु खः । अनं काय् बिचाः वनेगु धकाः घौ निघौ लिपा बौम्ह काय् लँस्वः वनेगु धकाः वनेगु चलन दु । थुखुन्हु हे म्ह्याय् जिलाजंलिसे लिहाँ वइ । समिलु वंम्हसिया ज्या सिधलकि व लिहाँ वइ मखु ।

१७) पकनापुजा
        इहिपाया लागी माक्व त्यप थुइगु, मि दुइगु ज्या बांलायेमा, अय्लाः थें ज्याःगु महत्वपूर्ण बस्तु दुगुली गाकाः इज्जत तयाब्यु धकाः येँया पकनाः गनेद्ययात किसली फ्यायेगु चलन दु । थथे फ्यानातःगु पुजायात भ्वय् ज्या सिधलकि पकनापुजा धकाः देके वनेगु चलन दु । थुबले न्हुम्ह भम्चायात नापं यने माः । पुजा धुंकाः ख्यलय् भ्वय् नयाः वयेगु चलन आतकं दनि । तर आपासिनं तःधं भ्वय्यात छेँ हे अय्लाः कायेगु ज्या मयाये धुंकल अथेसां परम्पराकथं पकनापुजा वनेगु चलन धाःसा ल्यं दनीगु जुल ।

१८) लिलाधू चायेके
          दुचायेकाः लिहाँ वये धुंकाः कन्हय् कंसखुनु म्ह्याय्मचायात थःछेँ कायेके हयेमाः । थुखुनु थःछेँ वनीम्ह भौमचायात फयांफक्व बांलाक वसः तिसा तिइकाः छायेपा यानाः छ्वयेमाः । थथे थःछेँ वःम्ह भौमचायात उखुनु बहनी हे अथवा प्येन्हु लिपा भाःतम्ह थःहे वा क्वातुम्ह मनू छ्वयाः कायेके छ्वयेगु चलन दु । थुखुन्हु नं भाःतपिंथाय् लिहाँ वइम्ह म्ह्याय्मचायात जुछिं न्हूगु वसःतं पुंका हइ । थ्वयात लिलाधू चायेके धाइ । थुकथं इहिपाया सकतां ज्या क्वचाइ ।

१९) भिं–बेलि याये
         भ्वय् ज्या सकतां क्वचालकि ज्याय् सनाः दुःख स्यूपिं सकलें मुनाः विशेष पाहां यानाः याउँक बहनी बेलि याकेगु चलन दु । थ्वयात भिं–बेलि अर्थात तःतःधंगु ज्या क्वचायेका गुहालियाःपिं सकसित सुभाय् देछायेगु संस्कृति नेवाःतय् सभ्यताया चिं कथं थ्व जातिइ नं ल्यनाच्वंगु दनी ।

२०) सम्धि स्वाये
        इहिपाया सकतां ज्या क्वचालकि सम्धि खलः निगुलिं परिवारया दथुइ वये वनेगु लँ चायेके भनं थःथःगु छेँय् सःताः बांलाक भ्वय् नकाः छ्वयेमाः । थथे आपसय् ब्वनाः नाता स्वायेगु हे सम्धि स्वायेगु खः । थथे सम्धि मस्वाकं म्ह्याय्मचाया छेँ वनीमखु अथेहे म्ह्याय्मचाया काय् मबुइकं वया छेँ लः हे त्वने मत्यः धायेगु यानाच्वंगु आतकं दनी ।

२१) ताःचाः बिचाः
        न्हापा भम्चाया क्वसः भम्चा पितबी खुनु हे चखमुलिइ तयाः लिउ लिउ व्छया हयेगु चलन खः । क्वसःया धलःपौ बाःजु÷दाजुयात लःल्हाना बीगु न्हापाया चलन जुल । थौंकन्हय् क्वसः अनुकूल स्वयाः थःछेँ खलः म्हयाय्मचाया छेँय् क्वसः तःवयेगु चलन गन दु । थथे ताःचा बिचाः पाजु खलः वा पासापिं वइ ।

२२) दीक्षा (देखा) कायेगु
     कारंजित जाति कठिन तन्त्रविद्या धारण यायेमाःगु/यानाच्वंगु जाति खः । परम्पराकथं न्हूम्ह भौमचा भाःतनापं हे दीक्षा कायेमाः/भौयात दिक्षा बीमाः । उकी तन्त्रचर्या अनुसार धारणा याना च्वंपिसं देखा कायेगु अनिवार्य खः । तर आः देखा काःपिं मदये हे धुंकल । देखा कायेमाःगु जाति खः धकाः आपासिनं मसिइ धुंकल ।

३.२.२. ज्याः जंक्वः

      मां अबु ज्याथ जिथि जुलकि थः काय् म्ह्याय्पिंसं थःगु आयुर्धा अमित थपे यानाः बीगु ताः आयुतकं मां अबुपिं थःनाप तुं दया च्वनेमा धयाःगु कामनां दकले न्हापां ७७ दँ, ७ ला, ७ नु , ७ घडि, ७ पला दतकि भिमरथारोहण, ८४ दँ पुलकि देवरथारोहण, ९९ दँय् यायेगु महारथारोहण संस्कार यानाः मांअबुयात देवत्वय् छ्वयाः सम्मानित यायेगु चलन कारंजित जातिया नं दु । भाःतया उमेर कथं थ्व संस्कार जुइ बलय् कलाः नापं च्वना संयुक्त कथं याइगु जुया मिसाया उमेरया ल्याः थन तइ मखु । तर भाःत नापं भिमरथारोहण (जंक्वः) यायेधुंका थःगु उमेर कथं वैगु न्हापागु जंक्व यायेम्वाः धाइ । ज्याः जक्वं नवग्रह पुजा यानाः खतय् तया छय् छुइ उइपिसं जंक्व खः सायेका देय् चाःहिकी । निक्वःगु जंक्वय् द्वःछिम्ह तिमिलायात मत छायेगु व चन्द्र दर्शन याइ । थुबले जंक्व खःयात झ्यालं दुकाइ । अथे स्वक्वगुलि नं खतय् तया दे चाःहिके धुंकाः च्वत झ्यालं हे दुकाइ थ्वया अर्थ खः स्वर्गया लँय् वनी अर्थात द्यःपिं आकाश मार्ग जुइगु धैगु अर्थ खः । अपिं द्यः समान जूगुलिं अमि नुगः स्याके बीमज्यु खँ त्वाःथले मज्यु अपिं लय्ताःसा झीगु जय जुइ धैगु संस्कारगत मान्यता झी नेवाः पहिचान खः थ्वयात कारंजित जातिं नं संरक्षण यानाः हे वयाच्वंगु
दु ।

३.२.३. थकालिं लुइगु

       थकालिं लुइगु परम्परा नेवाःतय् फुक जातियाथें थ्व जातिइ नं दु । देगु पुजा, सीगू, सनागू, त्वाः देय् थकालि जुलकि विधिपुर्वक थाकुलिं लुइमाः । थ्व परम्परा तनाः बुराबुरी जंक्वय् जक सीमित दनी । तर थ्व अग्रजपिन्त क्यनेगु सामाजिक मर्यादाया अभिव्यक्ति खः । थकालि लुइत निश्चित उमेर म्वाः गुथि गनाय् दकले थकालिम्हेसित थकालि लुइ ज्यू ।

३.२.४.जीवन फुइगु इलय् यायेगु ज्या वा सि संस्कार

       जीवनया अन्तिम अवस्थाय् उसाँय् मदयाः प्राण वने त्यनीगु इलय् छेलिइ सौबँ थिला हाकु हाम्वः कुश व सु लानाः सौबँय् तयेगु चलन दु । मदयावने न्हयो अनुकुल अवस्था स्वयाः घाटय् यनेगु व ब्रम्हनालय् तयेगु चलन नं दु । अर्धजल तयाः तुतिया म्हालपतिं लखय् थिइकाः बी फःसा÷खंसा ब्वया वने त्यंगु प्राणयात सिचुक अपुइ पिहाँ वनी धैगु धारणा दु । थीथी दान, पाठ जप व ब्रम्हनालय् च्वना प्राण त्वःते दःसा याकनं तरय् जुइ धैगु धार्मिक आस्था व विश्वास नं दु । थ्व जातिं कय्च्यानाच्वंगु सार तत्व खः – मृत्युर्माअमृतंगमय हे खः ।

क) मृत्यु संस्कार ः थ्व ज्या यायेन्ह्यो दकले न्हापां मभिंगु आत्मात व सीम्हय् दुहां मवनेमा धकाः छातिइ नँ छकू तयाः च्वय्क्वय् मत तयेगु चलन दु । सीम्हसित काय् व छय् छुइ सन्तान मदुसा म्हयाय्पाखेंया छय्पिसं मि तयेकेगु चलन दु । व नं मदुसा ब्रम्हुयापाखें मि तयेकाः संस्कार यानाच्वनी । इहिपाः मजुनिपिं सन्तानयात बौनं थ्व संस्कार याइ । कलाःयात भाःत वा काय्पाखें जुइ । सकल नेवाःतय्थें कारंजित जातिया मृत्यु संस्कारयात सुथांलाक न्ह्याकेत सी (सनाः) गुथिया व्यवस्था दु । मेमेपिं नेवाःतय् स्वयाः छुं भति पाना च्वंसां समष्टिइ कारंजित जातिया थ्व संस्कार विस्कं पाःगु खनेमदु ।

मृत्यु संस्कारया ज्याय् परम्परा निसें न्ह्याना वयाच्वंगु पद्धति थथे खनेदु सिथं यनीबलय् बाजं थायेगु चलन धाःसा मदु ।
 लुखाय् सु कले थने
 गुथिइ सी कने
 पि ख्वयेगु,
 फांगा तये – म्ह्याय्मस्तय्पाखे
 सिथं यनेत माःगु हलंज्वलं ताःलाके
 थलय् क्वलय् – गुथियारपिसं याइगु
 देवं तयेगु – गुथि पाःलानं फायेकेगु
 छ्वासय् वायेगु
 पाखाकुँ थनेगु
 सौ वायेगु
 ख्वया वनेगु,
 प्वः (वा) ह्वलेगु,
 चिलाख ज्वनीम्ह,
 धारणी ब्वनेगु
 अन्त्यक्रिया (लिक्वःप्यं थयेगु)
 मि ज्वनेगु/तयेगु मांयात कान्छाम्हं बौयात तःधिम्ह काय्पाखें ।
 पिचा वायेगु – शवयात्रा जुइवं तलंनिसे बँ पुयाःगु धूपिचाय् तयाः तुफि नापं छ्वासय् वाये ।
 नौ चुइके (भस्म प्रवाह) हथं कौ तयाः नौया मनू ज्यानाः तर्पण लिसे चुइकेगु
 सी मुका वयेगु
 पिखालखुइ बलिं पियाः दुकाये
 चिपं थिइकेगु
 दुखं च्वनेगु
 बिचाः फये/बिचाः वये
 गरुड पुराण न्यने/कंके
 ब्याहा यने/हये
 लोचाः फये/लोचाः वये
 लोचाः बजि नये
 न्हय्न्हुमा जा तये
 पाखा जा खाये
 दू ब्यंके
 एकादसा ब्व तयेगु
 घःसू (ग्वास्वां कायेगु)
 लत्या (झिंस्वन्हु लत्या)
 लत्या (पीन्यान्हु)
 लय् प्यं थये
 पिस्वकाः ब्वने
 खुला
 दकिला
 पाहाँ ब्वने
 निदँया तिथि
 दँ तिथि
 सोह्र श्राद्ध

           मचाबू मब्यंम्ह मचा वा स्वला मफुनीपिं मस्त सीसा सिथं यंका खुसिइ थुनी । थ्वयात गाःमचा धाइ । थुज्याःगु मृत्युइ मां बौयात जक दुःखं क्यनीगु व म्वः जक ल्हुया ब्यूसां गाः मेगु छुं याये म्वाः धाइ । इहि वा कय्तापुजा मधुंपिं मस्त सीसा कुताः दयेके म्वाः । ल्हाःति फयाः सिथं यंकाः अग्नि संस्कार यायेगु व नीछन्हुं सकतां फुके यायेगु चलन दु ।

 मनू मदयाः दकिला दुने यायेमाःगु वर्षकृत्य ज्या 

        घसू धुंका लय् प्यः थये माः । वया बाछि लिपा लत्या यायेगु चलन दु । लत्या श्राद्ध यानाः सजिया दान, पितृ समाजय् मिलय् यायेगु निंतिं सपिण्ड श्राद्धया संस्कार दु । खुलाया श्राद्धयात खुया यायेज्यू धकाः सुयातं मब्वसे खुला यायेगु चलन दु । दकिला तिथिया दुने लय् प्यं थयेगु, दकिला, निदँ तिथिया श्राद्ध यायेगु चलन दु । थ्व जाति दुने मां अबु, भाःत मदुगु दँय् छु नखःचखः हनाच्वनी मखु । थकालिपिं छेँजःपिन्त वानाः क्वकालिपिं मदया वंसा स्तरअनुसार लत्या खुला दकिला बारे याइ । दकिला दुने दिवंगत जुम्हसिया नामं हने हे मागु नखःचखः व यायेगु ज्याखँ थथे खः ।

१) सायाः छ्वयेगु

       सकलें नेवाःतय्संं थें थ्व जातिया गुंपुन्हीया सायाः व्छयेगु चलन दु । मस्तय्त साया प्रतीक दयेकाः, मस्तय्त जोगी यानाः वा साः हे छायेपाः चाःहीके छ्वयेमाः । थथे सायाः वनीपिसं कुमारीं चाहुलिगु लागाय् चाः हिलेमाः । थथे सा व्छःपिसं दुपातय् च्वनाः मदूम्हेसिया नामं स्वारी मार्पा, क्वाति फ्वया, सिसाबुसा, दुरु साखति आदि दान यायेगु चलन दु । मां मदुपिंसं विशेष कथं दुरु दान यानाच्वनी ।

२) उपाकु वनेगु

          येँया ञँलाथ्व द्वादशि खुनु सनिलय् नामसंगीति पाठ यानाः धुं धुपाँय् च्याकाः थँनेया थँहिति, क्वनेया क्वहितितक चाःहिला मदूम्ह याउँक तरे जुइमा धैगु आशिका यानाः चाःहुलेगु चलन दु । उपाकु वनेबलय् पाल्चा च्याकेगु छायेगु चलन धाःसा मदु ।

३) मत पिकायेगु व समय बीगु

        यँया पुन्हीखुनु सनिलय् दिवंगत जूम्हसिया नामं न्हूगु दलू (ढलोत वा चायागु) पलिस्था यानाः मत पुजा यानाः समेय् छायेगु व समेय् बीगु चलन दु । थ्व नं दिवंगतयात शान्ति जुइमा धैगु हेतुं खः ।

४) बालाउ वनेगु

         मंसीर कृष्ण चतुर्दशि खुनु दिवंगतया नामं पाशुपत लागाया मृगस्थली वनय् गुता बीबः ह्वलाः दिवंगत आत्मा भिंगु कुलय् जन्म जुयेमा धैगु कामना स्वरूपं सकल द्यःपिंलिसे श्लेष्मान्तक गुँ चाःहिले माःगु चलन दु । थुकी बिशेष यानाः ख्वाँय् गनेद्यः व विश्वरूपयात चाःहुलेमाः धैगु धापू दु ।

५) मत च्याकः वनेगु

        थीथी द्यःपिनिथाय् देवा च्याकः वनेगु चलन दु । झिंस्वन्हु वा लत्या धुनकि मत च्याकः वनेगु धकाः १०८ प्वाः देवा च्याकाः निसलाः, केभू तथा देवदेवीपिन्त छाया वयेगु याः । गुलिसिनं कुल देवताया थासंनिसें च्याकेगु याःसा गुलिं जनबाहाद्यःया थासंनिसे च्याकीपिंनं दु । प्यम्हं करुणामयपिं (जनबाहाःद्यः, च्वभाःद्यः, नाला करुणामय, व बुंगद्यः) खास्तिया बौद्धनाथ, गुह्येश्वरी, यँयाबलय् इन्द्राजुद्यः, स्वयम्भू महाचैत्य अभिताभ तथागत तथा हारतिमांया न्ह्योने मत च्याकेगु यानावयाच्वंगु दु लिसें थःथःगु श्रद्धा व आस्थाकथं मेमेगु देगलय् वनाः मत च्याकाच्वनी ।

६) घ्यःचाकु संल्हु

         मकर संक्रान्ति अर्थात घ्यःचाकु संल्हु खुन्हु दकिला सिमधःसा दिवंगतया नामं सिधा भोजन दान प्रदान यायेगु चलन दु । थुखुन्हु घ्यःचाकु, मकः व लुमु वसः दान यायेगु चलन दु ।

७) दँकिला व निदँ तिथि

          मदुगु तिथिं दच्छि दुखुनु दकिला श्राद्ध यायेमाः । दकिला सिधलकी दच्छिलिपा मदुगु दिनय् निदँया तिथि यायेमाः । थ्व तिथि धुनकि दँय्दसं मदुगु तिथिखुनु श्राद्ध, जलदान, निसलाः÷ सिधा दान बियाः फुथेें पितृयात लुमंकाः तर्पण यायेगु चलन दु । अथेहे न्हिन्हिं नीयाना तःगु भुतुलि थुयातःगु ज्यनाःया बौ बीगु चलन सकसिया दु । थथे बौ बीत मुसु केँ, भन्ता, छाः, क्वँलः, सिम्पु व खसीया लाः व बासीगु नसाः व बासी लखं बौ बी मज्यू । पितृपक्षं १६ श्राद्ध यायेगु । परिवारया भिं ज्या यायेन्ह्यो पितृ आव्हान यानाः बयरं श्राद्ध यायेगु चलन दु, मेमेपि नेवाःतय्थें थ्व जातिया न चलन दुगु जुल । थ्व काजक्रिया यायेगु प्रचलन दिवंगतजूपिं व जीवितया दथुइ अनन्त तकया स्वापू दुगुया चिं खः ।

८) प्यँकी तःवयेगु
         लत्या, खुला, दकिला, निदँ व दँ श्राद्ध थें ज्याःगु श्राद्ध याइबलय् श्राद्ध याइथाय् थः थितिपिसं नाप याइगु श्रद्धाया ज्या प्यंकि तःवनेमाः । प्यंकि तःवयेगु अर्थात प्यनय् छाः वयेगु धकाः थः म्ह्याय्मस्त थःछेँ खलः व थःथितिपिसं ग्वः धौ, किगः, प्यँस्वां, सिन्हःस्वां, धुं धुपाँय् आदि तयाः ज्वनावयेगु चलन दु । थौंकन्हय् मरि, सिसाबुसा विशेष यानाः मालपु केरा तयाहयेगु चलन दयाच्वंगु दु । थुकथं दिवंगतप्रति श्रद्धाञ्जली, बिचाः हायेके, समवेदना बीगु नापं यक्व ज्याखँ यानाः दिवंगतयात तरे जुइमा धकाः कामना यासे ज्या यानाच्वनी । थुकिया हुनिं मदुम्हसित याकनं बैकुण्ठय् वास दयाः, मोक्ष फल दयेमाः । सुगति लानाः बांलाःगु कुलय् जन्म जूवयेमा धकाः धर्म कार्य, दान प्रदान, पुराण पाठ याकाः पुण्य संचय यानाः दिवंगतयात श्रद्धा देछायेगु संस्कार संस्कृतिया मू तातुना जुयाच्वनी ।

९) मां अबुया ख्वाः स्वयेगु चह्रे तिथि संस्कार

        बछलागाः अमाइ (माति चह्रे) मांया ख्वाःस्वयेगु दिं खः अथेतुं गुंलागाः अमाइ (कुशे औसी) अबुया ख्वाः स्वयेगु तिथिइ दकिला सिमधवं दिवंगतया नामं म्वःल्हुये मत्यः धकाः म्वःल्हुइ मखु । दकिला धुंकाः निदँ तिथि मधुंनिसा म्वः जक ल्हुइ तर निसलाः दान याइमखु अलय् निदँया तिथि धुंका जक दयँदसँ गुरु पुरोहितया थाय् वनाः वा तीर्थय् वनाः मदुम्ह मां अबुया नामं प्यं थयेगु, सिधा निसलाः दान यायेगु चलन दु ।

४. कारंजित जातिं हना च्वनीगु नखःचखः

        थ्व जातिया संस्कार संस्कृति दुने संल्हु, पुन्हि, चह्रे, अमाइ व पन्चमी, अष्टमीया विशेष महत्व दु । अथेहे एकादशिया महत्व नं आपालं हे दु । गथेकि भिं एकादशि, तधं एकादशि आदि विशेष खः । गनेद्यःया उपासना यानाः मंगलवारया अपसं च्वनेगु चलन अतिकं लोकप्रिय जूसा चथाःयात नखः कथं हना गणेश चौथिया महत्वयात उलाच्वंगु खनेदु । नागपञ्चमी, श्रीपञ्चमी, पचिमह्र पञ्चमी आदि पञ्चमी तिथितय् नं उल्लेखनीय महत्व दु । थ्व जातिं न्ह्याका वयाच्वंगु नखःचखः थथे दु ।

१. मांया ख्वाः स्वये

        चउलागाः अमाइ (बैशाखकृष्ण औसि) खुनु मांया ख्वाः स्वयेगु तिथिइ मांयात सगं बियाः मरिचरि वसः आदि देछा लःल्हानाः मां द्यः खः धकाः अनियायेगु चलन दु । अथेहे भौमस्तय् मांया ख्वाः स्वके छ्वयेगु कु छ्वयेमाः । नःलिम्ह भौया नःलि कु छ्वयेमाः । मां मदुपिसं मांया माता तिर्थ वनाः म्वल्हुयाः पिण्डदान यायेगु, निसलाः, सिधा दान प्रदान यानावयाच्वंगु दुसा, अन वनेमफुपिंस गुरु पुरोहितपिन्त मोल्हुया नी जुया श्रद्धापुर्वक मांया नामं मां लुमंका सिधा, निसलाः दान प्रदान यानाः मांया ख्वाः स्वया धायेगु चलन दु ।

२. नाग पन्चमी

         मू लुखाय् व मेमेगु लुखा दुवाः फुसय् नागया बांबांलाःगु किपा तिकाः सौ, सादुरु, सितु लिसें थीथी सिसाबुसा, प्यारा व मेमेगु मरिचरि छानाः पुजा यायेगु चलन दु । बजारय् प्रेसं पिथना तःगु नागया किपात आपाः दुसां पूंतय्सं हे च्वयातःम्ह नाग तिकेमाः धकाः माः जुइगु चलन आः नं दनी । स्वनिगः पलेस्वां पुखूया कथं थन मां नाग बा नागपिंसं झी मनुतय्त रक्षा व प्रतिपालन यानाच्वंगु व अपिं झीत मदय्क मज्यूपिं जुयाः अमिप्रति सम्मान व कृतज्ञता देछायेगु हे नाग पंचमी पुजाया अर्थ खः ।

३. गथांमुगः चह्रे

         थ्व जातिं हनावयाच्वंगु नखः मध्ये गथांमुगः चह्रे नं मुख्यगु खः । थ्व नखः दँय् न्हापांगु नखः खः । थःगु कुल वंश कथं आगमय् चह्रे पुजा व बौपाः वायेगु जक यानाच्वंगु खनेदु । नंया अंगू न्ह्यायेगु व भैरा द्यः, अजिमा आदि पीथ पुजा यानाः भ्वय् नयेगु न चलन दु । बहनी च्वकाबजि, स्वँ, हि, थ्वँ, कः (प्वक) छाः, लाभा, हाकुमुस्या, ग्वःमाय्, बौस्वां, बखुमदस्वां आदि ज्वलं तयाः बौपाः थनाः छेँया हामां न्वःमवासें बौपाः पुजा यानाः चिलाख च्याकाः बौ वायेगु चलन सकसियां दु । बौपाः पिखालखु, दुपाः, प्येकालँय्, छ्वासय् तयेगु व बौ तयाः लिहां वयाः मूलुखा फुसय् स्वकुं दुगु नकिं तानाः खापा गल्लाक तिनाः वयेगु चलन दु । बौतये न्ह्यो सकले छेँ दुहाँ वये धुंकेमाः । बौ तःवम्ह दुहाँ वलकि सुं हे दुहाँ पिहाँ जुइ मज्यू धैगु चलन दनी । बौ तःवनीम्ह बौ तयावयाः ल्हाःतुति सिलाः नसला मकासे न्ववाये नं मज्यू । गथामुगः खुनु भ्वय् नयेमाःपिं नं दु । समय् जक नइपिं दु । थुखुनु मस्तय् थः म्हितेपिं कतांमरियात गथांमुगलय् खाये यंकेगु व मिजंमस्तय् ल्याः खिपःप्येना गथांमुगःयात जगाः कायेगु नं चलन दु । तर थौंकन्हय् मस्तय् जीवन शैलिइ वःगु ह्युपालं थुज्याःगु सांस्कृतिक ज्याखँ तनावनाच्वंगु स्पष्ट जू ।

४. बौया ख्वाःस्वये

         गुंलागाः अमाइखुनु बौया ख्वाःस्वयेगु । थुखुनु थः अबुयात मरिचरि व अबुयात यःयःगु वस्तु लःल्हानाः सगं बिया अबु द्यः खः धकाः अनि यायेगु चलन दुसा भौमस्तय् बौया ख्वाः स्वके छ्वयेगु कु छ्वयेमाः । न्हुम्ह भौयात नःलि कु छ्वयेमाः । बौ मदुपिसं अबुया लुमन्तिइ गोकर्ण तिर्थय् वनाः म्वल्हुया पिण्ड दान यायेगु, निसलाः, सिरा दान प्रदान यानावयाच्वंगु दुसा गोकर्ण वनेमफुपिंसं गुरु पुरोहित बाज्यापिन्त अबुया स्मृतिइ सिधा÷निसलाः दान यायेगु चलन दु । थथे दान निसलाः तयाः गुरु पुरोहितपिन्त ब्यूवनेगुयात नं बौया ख्वाः स्वया वया धायेगु चलन दु ।

५. गुंपुन्हि

          गुंलाथ्वः पुन्हिखुन्हु गुता बूबः (माय्, मुस्या, कय्गू तग्वःगु, चिग्वःगु, मू, भुति, पःमाय्, सिम्पु, चाना आदि) ल्वाक छ्यानाः प्येन्हु न्ह्यःनिसें फ्वयातःगु क्वाति दायेका छ्वचुंमरिनाप त्वनेगु हे थ्व नखःया विशेषता खः । थ्वयात दकले न्हापा द्यःपिन्त, ब्यांयात व पितृपिं लुमंकाः ब्व छायेमाः । थुखुनु गुरु/पुरोहितपिन्त भोजन दान यायेमाः । पुन्हिया कन्हेखुनु सापारुखुनु छेँजः दिवंगत जूपिनिगु नामं सा छ्वइ । येँय् कुमारी माजुं चाहुलिगु लँ, यल व ख्वपय् नं निर्धारित लँ कथं चाःहिली, थथे सायाः वने धुंकाः यलय् मतयाः वनेगु चलन नं दु । थुखुनु मृतकया नामं मार्पा, स्वारी, सिसाबुसा विशेष पासि कय्गू फ्वया आदि तयाः ३६५ ब्व ब्वःता दयेका इनेगु व दुरु दान यायेगु चलन दु । बहनी बाहाः बहिली वनाः बौद्ध बिहार दर्शन व न्ह्याइपुक ख्यालः स्वयेगु चलन दु । गुता बूबःया क्वाति त्वनाः, गुजु वसतं पुना, गुंगू बाहाबहि दर्शन यानाः गुन्हुतक नखः हनेगु थ्व नखःया विशेषता खः । थ्वयात कारंजित जातिं अद्यावधि हनावयाच्वंगु दनी ।

६. येँया पुन्हि

         ञँलाथ्वः पुन्हि/भाद्र शुक्ल पुर्णिमायात येँयाः पुन्ही वा यँराः पुन्ही धकाः दलू पिकनाः पुजा यानाः समय् दान यायेगु व थः छेँँपिनि समय् नयेगु चलन दु । क्वःनेयाः खुनु श्रीकुमारी, गणेश व भेलुयात खतय् तयाः पुलांगु नगरक्षेत्रया (क्वःने) यात्रा याकिगु उत्सव खः । सोह्र श्राद्धया पितृपक्ष जुयाः थीथी श्राद्ध व गातिलाः श्राद्ध यायेमाः । थःगु कुल धर्मकथं येँयाः जःछि गोरा व भैलक्वँ/द्यः ब्वयाः समय् बिइमाःपिं नं दु । ज्याबहाया कारंजित खलःतय् छम्ह म्ह्याय्मचाया मल्ल जुजुलिसे इहिपा जूगु व लानी जूवंम्ह म्ह्याय्मचाया नामं श्राद्ध धकाः नानीचायाः खुनु गातिला यानाच्वंपिं नं दनी । 

७. चथा

         चथा भाद्र कृष्ण चौथि अर्थात गणेश चौथियात गनेद्यःया बुदिं धयाः तःजिक हनीपिं दु । थुखुनु बहनी गनेद्यः, चन्द्रमा पुजा यानाः भ्वय् नयेमापिं दुसा गुलिं सुलाच्वनेगु चलन दुपिं नं दु । चथा बारे थीथी बाखं हनातःगु कथं सकलें नेवाःतय्संथें हनाच्वंगु दुसा मिसापिंसं ऋषि पञ्चमीया अपसं च्वनाः ऋषेश्वर महाद्यःया उपासना यायेगु याः । तर हरितालिका तीजया अपसं च्वनेगु चलन धाःसा मदु ।

८. पचिमह्रः

         पचलीमह्रः – कौलाथ्व पंचमीखुनु पचली भैलःद्यःः (आजु) यात गमय् बिज्याकाः पाञ्चालिक ग्रामय् (क्षेत्रय्) पचली भैरवयात प्रतिस्थापित यानाः तःग्वगु त्यप पचली आजुयात तःजिक समय् ला थ्वँ यःमरि चतांमरि सिसाबुसा सहित पशुबलि बियाः पुजा याइ । थुखुनु सुथ न्हापां पचली क्वं थनेगु धकाः त्यप जायेक थ्वँ थनेमाः धाइ । न्हिच्छि गमय् हे तयाः चान्हय् आजुया जात्रा जुइ थ्व त्यप भैरवयात लाय्कू तक यंकी । अन छेँपाःलाःया छेँय् लसकुस यानाः यथास्थानय् आसन बियाः दुकायेगु चलन दु । थ्व जात्राया तःजिक महत्व दुगु पर्व खः । थुखुन्हु पचिमह्रः गुथि न्यायेकेमाःपिं दु । बहनी द्यः थनेत बासा लायेगु ज्या थ्व हे जातिया क्वनेत्वाःयापिसं यानाच्वंगु खः । चान्हय् भैलःद्यः ज्याबाहालय् थेंक बिज्यातकि यःमरि चतांमरि ह्वलेगु व च्वामलं गायेकाः पुजा बीगु चलन दु । थ्व जात्रा क्वःनेत्वाःया थीथी जाति गथेकि पुं, थकुजुजु, भा, गथु, ज्यापु, नाय् आदिया संयोजनय् संचालन जुयाच्वनीगु जुल ।

९. मोहनी नखः

         कौलाथ्वः पारुखुनु नःला स्वनाः न्ह्याकीगु नखः पुन्हि तक न्ह्याइ । थुबले नःला स्वने धुंकाः सप्तमिखुनु भुइफसि, पालुमा, तु, केरा लप्ते धुँस्वां दुतकायेगु, अस्तमिखुनु आगमय् स्वनेसिने यायेमाः, थुखुनु द्यःपिन्त कूछिभ्वय् छायेमाः अथेहे पितृब्व तया स्वां क्वमकाःतले चाहियेकेगु चलन दु । थुखुुनु बहनी छेँजःपिं सकलें च्वनाः कूछिभ्वय् नयेमाः । स्याकुत्याकु खुनु हिफःद्यःपिन्त बलि पुजा यायेगु, विश्वकर्मा पुजा नं थुखुनु हे यायेमाः । उकिं थःगु ज्याभः लवः मेसिन, ञं, मोटर आदि सामानयात विश्वकर्मा द्यः भाःपाः पुजा यायेमाः । बहनी स्यूकाये भ्वय् नयेगु, चालं खुनु द्यः कुहाँ बिज्याकाः स्वां क्वकायेगु व भुइफसि पालेगु चलन दु थ्व मिसापिसं स्वयेमत्यः धयातःगु दु । उकि खापा ग्वया मिजंत जक आगमय् हे पायाः पिहां वयेकथं छसिंनिसे स्वनातःगु तरवारं स्वनाःतगु भुइफसी पाली, अनं स्वां क्वकयातःगु जल स्वां प्रसादकथं अभिषेक बिइ, धौसिन्हं, मोहनी सिन्हं, नलास्वां क्वखा व प्रसाद कथं “महाप्रसाद” बीगु चलन दु । थ्व हरेक थाय् व परिवारया चलन पानाच्वनी यः । तर थ्व मोहनी पुजाया सकतां ज्या थकालिं हे यायेमाः । मोहनीया चतुर्थी पुजा क्वमचायेकं जा नये मज्यू, पिने चाहिये मज्यू, मेपिसं थिउगु व थुयातःगु नये मज्यू धैगु चलन आः नं दनी । थ्व हे कारण आ थौंकन्हय् फक्व याकनं चतुर्थी पुजा यानाः सकसितं लुखा चायेका बीगु जुयावःगु जुल । अथेहे फयांफक्व चतुर्थी पुजा मधुवं म्ह्याय्मचा, भिनामचा व थःथितियात स्वां कायेत ब्वना स्वां बीगु व नखःत्या ब्वनेगु यानाः च्वनीगु जुल ।

१०. स्वन्ति

         मोहनी धुनेवं हे वइगु नखः स्वन्ति नखः खः । झझधायेक मत, तःजिक ह्वइगु थीथी स्वां, मरिचरि व सिसाबुसाया नखः, क्वःपुजा, खिचापुजा, लक्ष्मीपुजा, म्हपुजा व किजापुजा यानाः थ्वयात न्यान्हु तक (यम पन्चक) हनेगु चलन दु ।

११. बालाचह्रे

         बालाचह्रे खुनु गुथि हने माःपिं नं दु । अथेहे विशेष कथं आगं पुजा यायेमाःपिं नं दु । छेँजः मदयेका च्वंपिसं वर्षकृत्य कर्म कथं श्लेष्मान्तक जंगल, पाशुपत लागाय् गुताबिवः स्वां लैँ चाः आदि तयाः बालाउ वनेगु चलन दु ।

१२. यःमरि पुन्ही

         थिंला पुन्ही खुनु नेवाःतय्गु थःगु पहिचान कथं यःमरि दयेकाः, कु पुज्यानाः यःमरि पुन्हि हनाच्वंगु दु । हासा, तुफि, ल्वःमा, गनेश, लक्ष्मी, कुवेर, तिंछु, ल्वँचामरि, लड्डु, प्यारा, मरि, भिपुं, धालय्, अन्नपुर्णा देबीया प्रतीक जाःगु घः धनधैला, मायः बायः धकाः खुज्वः यःमरि हायाः कु पुजा यायेगु चलन दनी । त्यछिंत्य फ्वनिपिन्त यःमरि इनेगु चलन दु । थुखुनु अनेतने फर्मेयानाः यःमरि दयेके मत्यः । न्हापाया चलन कथं जक यःमरि छुइमाः धायेगु चलन दु, तर थौकन्हय् यःमरिइ लाः, माय्, तरकारी (भेज), खुवाः आदि न्ह्याःगु तयाः दयेकेगु यानाहःगु खनेदु । यःमरि पुन्हीया म्हयाय्मचा भिनामचा नखत्या ब्वनेमाः ।

१३. घ्यःचाकु संल्हु

          माघ महिनाया न्हापा खुनु हनिगु मकर संक्रान्ति अर्थात घ्यःचाकु संल्हु सकल हिन्दु वौद्ध नेवाःतय्सं हनाच्वंंथे कारंजित जातिं नं हनाच्वंगु छगू तःजिगु नखः खः । थुखुनु पितृया नामं व थःगु जातीय संस्कारय् मज्जिमगाःपिं गुरु पुरोहित व त्वाःजं भाग धकाः सिधा भोजन लःल्हायेगु चलन दु । थुखुनु सकलें देवदेवीयात पुजा यानाः घ्यःचाकु, हाम्वःगुलि, कचिकं तरुल, संन्या, पालु, वाउँलाभा नयेमाः । सन्याया छ्यं न्ह्ययेमाः थ्व शत्रु दमनया प्रतिक कथं कयाच्वंगु जनविश्वासयात कारंजित जातिया नं विश्वाश दुगु खनेदु । छेँजः सीपिंस वर्षकृत्य कर्म कथं दकिला दुने दिवंगतया नामं सिधा दान यानाः थ्व नखः हने ज्यू धैगु चलन दु ।

१४. सिला चह्रे

         थुगुनु विशेष शिवया उपासनाय् महाद्यःयात सेवा यायेगु, महाद्यःया बुदिं धकाः हनेगु चलन दु । बहनी शिवधुनि धकाः मिच्याकाः कःनिमुस्या सियाः लाभा वाला सकलें जःलाखःला मुना नयेगु याइ । थुबलेनं सिलाचह्रे गुथि दुपिं दु ।

१५. पाहाँ चह्रे

         थ्व नखः कारंजित जातिं हनावयाच्वंगु नखः मध्ये तःजिगु नखः खः । पाहाँचःह्रे खुनु मोहनी नखःथें विधिपूर्वक आगं पुजा यानाः हनेमाःगु विशेष नखः खः । बहनी ननि, चुकय् लुकुमाद्यःयात तःजिक घासाता खानाः, वाउँ लाभा, अय्लाः थ्वँ तयाः भ्वय् ब्व छायेमाः । लुकुमाद्यः पुजा यानाः मोहनी फयाः अजलं उलेगु चलन दु । थ्व अजलं मिखाया ल्वय् मजुइगु, मिखा तेलाइ धैगु जनविश्वास अद्यापि दनी । थथे लुकुमाद्यःयात भ्वय् तयाः पुजा याये धुंकाः बहनी तःजिक चह्रेया सिउ कयाः भ्वय् नयेगु चलन दु । त्वाःत्वालय् नासःद्यः, पीथ पुजा यानाः कय्तापुजा व इहि मजुनीपिं सर्वजातीय कन्या/कुमारपिन्त सहभोजन कथं पुजा यानाः मह्र–जा नकेगु चलन दु कथं कारंजित मस्तय्त मह्र नकाः मांअबुपिसं थ्व नखः लसय् हंकाः च्वनीगु जुल । दुतिया खुनु असनय् द्यःखः ल्वाकेगु, पासा च¥हे धकाः म्हयाय्मचा भिनामचा जिलाजंया लिसें इष्टमित्र पासापिन्त नखःया नखःत्या ब्वनेमाः । थ्वयात गनं गनं पासाच¥हे धायेगु याः । थुगुनु क्रिश्चियनतय् ओपन डोर धायेथें न्हिच्छिया न्ह्याःगु इलय् पासाभाइ वसाः ज्यू ।

१६. सिथी नखः

       सिथी नखः कारंजित जातिया दिगुपुजा नखः खः । थ्व जातिया दिगुपुजा मन्याःगुलि थुखुनु दिगुद्यः पुजा यानाः नखः हनाच्वनी । स्वनिगःया विशेष यानाः येँ देय्या कारंजितपिनी दिगुद्यः टंकेश्वर महाद्यः खः । महाद्यः दिगुद्यः जुया पंचमकार चलय् मजू । उकिं साघ्यः, सादुरु, कस्ति आदि पञ्चामृतं न्हूगु छ्वया छुस्या, कय्गू सिया व सत्तु वालाः छायेमाः । ल्हुसिपु, तुसि आलुचा आदि विशेष महत्वया सिसाबुसा तयाः पुजा यायेगु व शुद्ध शाकाहारी भ्वय् छायेगु व नयेगु चलन दु । तर दिगुद्यः पुजा याये धुनेवं तख्ति अजिमा (छिन्नमस्ता, नीलबाराही) यात पंचमकार सहित कलः पुजा बीमाः । सम्भवतः अजिमाजु पुज्यानाः ला अय्लाः थ्वँ चलेयानाच्वंगु जुइमाः । उखुनु लाभा छाः प्याज खसि ला खा व खेँ भ्याः हे याये मज्यू । थ्व चलन आतक दनी, ला खुंसा लाभा तइमखु ।अलय् थुखुनु पिने नये नं मज्यू । 

        स्वनिगः दुने यल ख्वपया कारंजितपिसं स्थानीय ख्यलय् /पीथय् दिगुद्यःया भाव यानाः दिगू ख्यः धकाः पुजा यानाः भ्वय् नयेगु चलन दु । न्हूपिं भम्चा व जंक्व धुंपिं मस्तय्त दिगुद्यः पुज्याका थःगु वंशय् वा दीगुइ दुत्येनेगु चलन दु । थुखुनु छ्वया सत्तु, कय्गू सिया, तुसि, ल्हुसिपु, आलुबखडा आदि छाया नयेगु चलन दु । चौ मरि, चतामरि, माय्वः, कसूवः, मूवः मदयेक मगाः । थ्व नखः जेठ शुक्ल षष्ठी खुनु कुमार पुजा यानाः हनीगु जुयाः थ्व नखःयात कुमार षष्ठि नं धायेगु याः । सिथीनखःया सतिखुनु कुमारया पुजा वनेगु व उखुनु कुम्हद्यःया रथ यात्रा जुइ । थुखुनु दिगुपुजाया स्वांसिन्हं बियाः म्हयामचा भिनामचायात दिगुपुजा भ्वय् नकेमाः । थ्व नखः धुनकि गथांमुगः मवयेक मेगु नखः मवइगु जुया थ्वयात म्ह्याय्मचा नखः अथवा प्वं नखः नं धाः । कारंजित जाति दक्षिणकोलिय ग्रामवासी जूगुलिं कुम्हःद्यःया लागा खः उकिं सिठी नखःबलय् कुम्हद्यःया जात्राया विशेष महत्व बियाः हनाच्वंगु दु ।

५. गुथि संस्कारः

        सनां गू – कारंजित जातिं हनावयाच्वंगु गुथि मध्ये छगू सनागू खः । मनू सीगु छेँय् माःगु गुहालि यानाः सी थनाबीगु व सनाः वनेगु ज्या यायेगु गुथि येँ, यल, ख्वप भ्वँत आदि थासय् दु । सुं गुथियारया छेँय् छेँजः मन्त धायेवं अन्तिम संस्कार यायेत गुहालि यानाः सी मुकाबीगु । म्हतिं नं छथाय् छगू अनिवार्य कथं हे दु । तर येँय् कारंजित तधं गुथि व चिधं गुथि धकाः निगू दुगु जुल । तःधं गुथिया परम्पराय् पिनें वःपिं अर्थात “तुइगा” यात कारंजित गुथियार कथं दुकायेगु चलन मदु । चिधंगुथि स्थानिय व तुइगा धैगु मदु । सकलें गुथियार हे जुयाच्वनेदु । तर तुइगाःतय्सं स्थानीय कारंजितपिसं थें गुथिपाः फयेम्वाः । थ्व अमित सहुलियत धाइ । तुइगा कथं गुथिइ दुहाँ वयाः च्वनिपिं मध्ये याकःमित (याकःमिसा/सन्तान मदुपिं याकःमित) आपाः दैगु खनेदु ।

         सी तनीबलय् माःगु ग्वाहालि यानाः याः २।– दां दस्तुर कयाच्वंगु आः सुयाकें खर्च मकासें दाह संस्कार यानाः बीगु व्यवस्था यानाच्वंगु जुल । थुज्याःगु गुथि माघ शुक्ल पुन्हि, पचिमह्र, कतिंपुन्ही व ससपुजा आदि गुथि न्यायेका दँय् छकः मुपाः फयाः हनाच्वनीगु जुल । न्हापाया सकतां चलनय् छु ह्यूपा हयाः अःपुक चिधंक गुथि हनेगु जुयाच्वंगु खः । यलया सीगुथिइ स्थानीय व पिनें वःपिन्त गुथिइ दुथ्याकेगु चलन दु तर गुथियारकथं मजुसे क्वय्या तगिंमय् तयातयेगु व गुथियारयात ग्वय् बियाः नाता स्वायेगु संस्कार यायेगु चलन दु । थथे इहिपाबलय् म्ह्याय्मचा भौमचायात ग्वय् सायेका गुथि दुहाँ वयेगु प्रावधान न्ह्यथनेबह जू ।

         अथेहे थिमिया कारंजितपिनि सीगुथि थःगु हे दु । थ्व गुथि दच्छिया निक्वः मुनाः हनेगु चलन दु । बालाचह्रे खुनु श्री सिद्धिकाली द्यः व श्रीपंचमी खुनु श्री दक्षिण बाराही द्यःयाःगु पुजापाठ यानाः अन हे ख्यलय् भ्वय् नयेगु चलन दु । थ्व गुथिइ येँया गुथिइ थें तुइगाः धैगु चलन मदु । थःपिनि थकालीनिसें गुथिइ च्वनेगु नियम कथं गुथिया दुजःपिसं गुथि पाः फयावयाच्वंगु दु ।

६) आर्थिक अवस्था

         नेपाःया बनेज्याया ख्यलय् नां जाःपिं बत्तिसकोथी महाजन जुयाच्वंपिं थःने व क्वःने देय् (ल्हासा कुटी व हिन्दुस्थान) या ब्यापारी/उद्योगपतित नापं ज्वःलापिं कारंजित जातिया मनूत थीथी इलय् जूगु शासन शक्तिइ वइगु परिवर्तनं बनेज्या स्यनाः नाश जूगु बाखंथें न्यने दु । अथेसां थ्व जातिया देय्या ब्यापार व उद्यम व्यवसायय् गाक्कं योगदान दयाच्वंगु दहे दु ।

       थ्व जातिया नेपाल सरकारया थीथी लागाय् (जंगी / निजामती) सेवा प्रवेश १५० दं मयाक दयेधुंकुगु सीदःवःगु दु । थुपिं विशेषतः कर मालपोत असुली, प्रशासनिक व सुरक्षा लागाया उगु इलया उच्च तगिंमय् च्वनाः सेवा याना वंगु सी दुसा थौंकन्हय् थ्व लागा तब्यानाः, विज्ञान प्रविधि लागा गथेकि सूचना प्रविधि, इन्जिनीयरिंग व चिकित्सा विज्ञान पाखेँ थुमि ल्याः उप्वया वःगु जुल । नर्सिंग व शिक्षा लागा कारंजित मिसापिनी सेवाया इतिहास ताहाः ।

        शान्ति व सुरक्षा सेवा, प्रशासनिक, राजस्व व्यवस्थापन, प्राविधिक आदि लागाय् थ्व जातिं सेवा योगदान यानावयाच्वंगु जुल । खला कारंजित जातियात परम्पराकथं तँय्या ज्या यायेगु व जनिइ च्वकाय् ह्याउँ छिइगु धकाः उल्लेख जुयाच्वंगु दुसां राणा कालया कथित सुधार नीतिइ थ्व जातिं खेतिपातीया ज्या यायेगु, पसः मतयेगु धकाः बन्देज तयातःगु खनेदु । तर हरेक शासन कालखण्डय् थ्व जातिं थतः उद्योग व्यवसायी व ब्यापारीया रूपय् स्थापना यानाः तात्कालीन कलकत्ता व तिब्बत नापया प्रतिस्पर्धात्मक व्यापारय् नां दंपिं बल्लापिं मदुगु मखु । थुकिं कारंजित जातिया राष्ट्रिय अर्थतन्त्र विकासय् योगदान दुगु धाःसा पक्का खः । (प्रमाणत पेश यासा बांलाइ)

७) शैक्षिक अवस्था

         छुं नं समाजमा सामाजिक स्तरयात मूल्यांकन यायेगु आधार मध्ये शैक्षिक स्थिति छगू खः । वासःतासःया लागाय् मेडिकल डाक्टरनिसें नर्स व स्वास्थकर्मीपिं, शैक्षिक लागाय् शिक्षक – प्रोफेसरपिं, विकास प्रविधि लागाय् संचार प्राविधिक व इन्जिनीयरपिं व निजामती व बित्तिय लागाय् सेवाय् उच्च पदस्थपिं दु । तर काय् व म्ह्याय्यात समानकथं आखः ब्वंकेगु धाःसा थ्व जातिइ कम हे खनेदु । समग्रकथं धायेबलय् थ्व जाति शिक्षा ख्यलय् उलि लिउने लाःगु खनेमदु ।

८) कारंजित जातिया गुरु/पुरोहितपिं

        जन्म मृत्यु संस्कारया संचालन आचाजु पाखें जुइगु पुलांगु चलन खः । अथेहे राजोपाध्यायपाखें पुजा पाठ पुराणया ज्या जक खः । थ्व जाति देखा कायेमाः व देखा आचाजुपाखें कायेगु परम्परा दु । काय् मचाया सकतां कर्मकाण्ड विशेष यानाः आगमय् दुहाँ वनेत माःगु दिक्षा आचाजुपाखें प्राप्त जुइगु व मृत्यु संस्कारय् घःसु आचाजुपाखें यायेगु चलन दु । द्यःब्रम्हुतय्पाखेँ गरुढ पुराण न्यनेगु प्रचलन खः । अथेहे जन्को, इहि, बुसँखा, कय्तापुजा व इहिपाया ज्याय् आचाजु व राजोपाध्याय गुरुपिं समान कथं माः । कुलायनी ज्यायाइपिं आचाजुपिं मदया वःगुलिं सकतां द्यःबाज्यापिनि भरय् हे सकतां ज्या जुयाच्वंगु दु । तर घःसू याये मालिगु अवस्थाय् धाःसा थ्व जातियात समस्या जुयाच्वनीगु खनेदु ।

९. नेवाः समाजय् कारंजित जातिया भूमिका

      कारंजित जातिया स्वनिगलय् थःगु अस्तित्व वारे नेवाःतय्गु सांस्कृतिक नखःचखः व प्याखं आदिइ थ्व जातिया योगदानयात महत्व बियाः हनाःबनातयाच्वंगु दु । कथहं थीथी नखः जात्रामात्रा व झिंनिदँ छक्वः पिदनीगु द्यःपिनी प्याखं आदि थ्व जातिया भूमिका थथे खने दयाच्वंगु दु । थिमिया कारंजितपिसं अनया पःमाःपिं नाप चिलाख च्याकाः वनेगु परम्परां स्थानीय धार्मिक सांस्कृतिक ज्याखँय् अमिसं तःजिक महत्वपूर्ण ज्या न्ह्याका च्वंगु प्रमाणित जू ।

१) पचिमह्रया चान्हय् जुइगु पचली भैलःद्यःया जात्रा भैलःद्यःयात बासा लाना द्यः न्ह्याकेत माःगु, ज्याबहालया कारंजित खलकं द्यः ज्याबहालय् बिज्यातकि यःमह्रि चताँमरि व्हलेगु च्वाम्वलं गायेकेगु चलन दु । पांचालिक क्षेत्रया भट्टारक जुजु पचली भैरव खः । वया नाप क्वहितिया थकुजुजु खलःया स्वापूव पचली भैरवयात यायेमागु ज्या कथं थ्व निगू जातिया दथुइ सांस्कृतिक स्वापूदुगु खनेदु । उकि जातीय सहकार्यया लागी पचली आजू जात्राय् थ्व जातिया योगदान व भूमिका विशेष महत्वपूर्ण जू ।

२) फम्पिया दक्षिणकाली, क्वँद्यः (स्वछन्द भैरव) गोपालेश्वर व शिखरनारायणया हरिशंकर जात्राया मूल जात्राखुनु फम्पि लाय्कुलिइ च्वंगु फलेचाय् ग्वरा पिकनां मत च्याकेगु, मतयात माःगु चिलाख चाः माक्व बीगु, चिकं बीमाःगु चलन व सिन्हः जात्राय् जातिगत ब्वति कायेगु । आः व फलेचा न मन्त जात्राय् मत न च्याकेगु मयात थ्व ज्या यायेत फ्याना तगु आयस्तानं तना वने धुकल । अथेहे क्वँद्यः बुइगु ज्या नं फम्पिइ थ्व हे जातिं यानावयाच्वंगु खनेदु ।

३) ख्वनाया श्रीकाली (सिखाली अजिमा) या जात्राय् प्याखं पिथनेत ध्वाँय् ज्वना बीमा । अथेहे सिखाली अजिमाया प्याखं १२ दँ छक्वः येँ बिज्याकीबलय् कारंजित तःधं गुथियागु छेँ आतिथ्य यायेमाः । ख्वनाया द्यः खलयात नये च्वनेगु थाय् व माःमाःगु गुहालि यानाः सत्कार सेवा यायेगु परम्परा थ्व जातिं यानावयाच्वंगु दनी ।

४) जल द्यः प्याखं पिदनीबलय् ध्वाँय् ज्वं धकाः ध्वाँय् पताका ज्वनीपिं यलया कारंजितपिं खः । अथेहे द्यःबुइगु सेवा ज्या नं थ्व हे जातियापिसं यानाच्वंगु जुल ।

५) झिनिदँय् छक्वः पिहां वइगु पचली भैरवया (गथु प्याखं) भलभल अस्तमिखुनु बिजं जुइ । थुखुनु भुसननी (दलाछीइ) द्यःपिन्त सीजा नका येँ मरुहितिइ च्वंगु थःस्वहितिया लः त्वंकलकि जक होस वइ धैगु विश्वास यानातःगु दु । द्यःपिन्त तान्त्रिक साधना यानातःगु भुजाभू थ्व जाति वनाः बीमाः । थ्व भुजायात सीजा धायेगु चलन दु । थ्वः महत्वपूर्णगु ज्या ज्याबहाःयापिंसं अद्यावधि न्ह्याका वयाच्वंगु दनी ।

६) बिस्का जात्रा थिमिया मू जात्रा खः । चैत्रमसान्तनिसें विक्रम सम्वत कथं वइगु न्हू दँया बैशाख ४ गते तक जुइगु थ्व जात्राय् थिमिया कारंजिततय्गु बिस्कं हे महत्वपुर्ण थाय् दु । थ्व जात्रा न्ह्याये न्ह्यो थिमिया लाय्कुलं निसें चिलाख ज्वना पःमांया नापनापं देय् चाः हुलेमाः, थथे जात्रा क्वचायेवं लाय्कुलिइसं लिहां वयेगु चलन दु । बैशाख ३ गते खुनु थिमिया बालकुमारी द्यःयात बलि ब्यूम्ह मिखामे (मचाम्ह मेय्) या ला प्रसादकथं कारंजितपिन्त नं बिइमा । थ्व प्रसाद सकल कारंजित गुथियारपिनि थवं थच्छिइ इना बीगु, इना कायेगु चलन दु । थ्व हे प्रसाद ला थःथःगु छेँय् यंकाः बहनी स्यूकाये भ्वय् नयेगु चलन आतकं हे दनी । बिस्का जात्राय् चिलाख ज्वनिपिं निम्ह कारंजितपिंस मोहनीया द्वादशिखुनु तलेजुइ जुइगु भ्वजय् (पःमापिं नाप हे) सहभोजनय् ब्वति कायेमाः थ्व आतकं न्ह्याना हे च्वंगुदनी ।

७) मोहनीयात फुलपाती दुकायेगु झ्वलय् फुलपाती दुकाये खुनु थिमि लाय्कुनिसें सिद्धिकाली थ्यंक वनी । अन जुइगु दुगु स्यानाः याइगु बलि पुजाय् नं चिलाख च्याका वनेगु चलन दु । थ्व बलि पुजा धुंका दुगुया ला प्रसाद बीगु चलन कथं प्रसाद ज्वनाः जक लिहाँ वयेगु चलन दु । अथेहे मोहनीया एकादशिखुनु बालकुमारी द्यःयाथाय् भुइफसि पालेगु खड्ग जात्राय् लाय्कुनिसें बालकुमारी तक चिलाख ज्वना जात्रा न्ह्याकेगु चलन दनी ।

८) ख्वपय् तलेजु भवानीयात पेचा इता व तःसि दुत बीमाः । थ्व परम्परा निसे न्ह्याना च्वंगु अद्यावधि न्ह्यानाः च्वंगु हे दनी ।

९) यलय् बुंगद्यःया रथ यात्राय् चिलाख मतयात माःगु चा इताः थ्व हे जातिं दुत बीमाः ।

१०) थःगु जाति व थःगु देय्या हित कल्याणया लागी जक मखु विश्व मानवजातिया हे भिं जुइमा धकाः कामना यानाः येँ देय्या कारंजित तःधं गुथिया कतिंपुन्हि गुथिया नामं न्ह्याकावयाच्वंगु खनेदु । सिगःपुन्हि खुनु श्री स्वयम्भू महाचैत्य न्ह्योने च्वना महादिप धकाः ततःप्वाःगु द्यःलय् चिलाख च्याका विश्व शान्ति व मानवताया लागी मत च्याका चाः च्वना गुथि हनावयाच्वंगु जुल ।

१०. लिखँ

         थःत कारंजित, कार्जित, कर्णजित वा श्रेष्ठ, नेपाली, सिंह न्ह्याःगु धकाः च्वयेगु याःसां जाति छगू हे खः । नेवाः समुदायया दुने त्वःफिके मज्यूगु जाति मध्येया छगू खः । तर शासकीय शक्ति ल्हातिइ कायेत जुइगु ह्यूपाःया झ्वलय् थ्व जाति लिउने लालां सीमान्तकृत जुजुं वंगु खनेदु । तर थीथी जात जातिया एकात्मकताया पर्याय जुइत भा कारंजित जाति मदयेक मगाःगु हे जुल । शिव व शक्तिया उपासना यानाः शिवपद लायेगु व मद्य, मांश, मुद्रा, मैथुन व मत्स्य पंचमकार पुजा पद्दति छ्यलाः संस्कार म्वाकाच्वपिं थ्व जातिया वहुसंख्यक प्रशासन, शैक्षिक, कृषि, उद्योग, व्यापार, राजनैतिक ख्यलय् सक्रिय जुया मेमेगु जातिइथें हे थ्व जातिइ नं थःगु भाय् संस्कृति परम्परायात त्वःताः छगू कथं पलायन जुपिं नं दु ।

         खला समग्र नेवाः जातियात हे व्यापार, उद्योग व थीथी लजगाःपाखें सीमान्त लागाय् भ्वसूलिगु स्थिति ब्वलनाच्वंगु सकभनं खने दुगु यथार्थ जुल । थ्व पकाःयात पनेत कारंजित जातिया जीवनस्तर सुथां लाका वनेत जातीय उत्थानया लागी सकल कारंजितपिं न्ह्याःगु विस्कं थःगु समाजया स्थापना व परिचालन यानावने फयेकेगु व समसामयिक कथं रणनैतिक पलाः छिइ माःगु खनेदु ।

लिधंसा धलः

१)  Gopal Singh Nepali, The Newars, Kathmandu: 1988 (2nd Edition). 
२)  जनकलाल शर्मा, हाम्रो समाजः एक अध्ययन, (२०३९) २०४८
३)  कमल प्रकाश मल्ल, पूर्वज लुमंका, नेसं १११०
४)  रत्नकाजि बज्राचार्य, नेवाः संस्कार संस्कृतिया जातः, ने.सं ११२४
५)  वासु बराल, हिन्दु सामाजिक संगठनको प्रारूप,
६)  रेवती रमणानन्द श्रेष्ठ, नेवाः, नेसं ११२१,
७)  गौतमरत्न बज्राचार्य, हनुमानढोका दरवार, २०३३
८)  धनबज्र बज्राचार्य व डा. कमल प्रकाश मल्ल, गोपालराजवंशावलीः
९)  तुलसी लाल सिंह, “गोपालराजवंशावली ( गोपालराजवंशावली इ छ्यलातःगु मनूया परिचायक खंग्वः छगू अध्ययन”, कुलां, दँ २२, ल्याः १३, पृष्ठ १९
१०) छत्र बहादुर कायस्थ, “नेवाःतय् मचा जंकु छकः जक मखु स्वकः तक …”, हेटौंडाया लसतापौ, नेसं ११२३
११) “ColinRosser’s Social Mobility in the Newar Caste System, 1950)”  स्मारिका, ज्यापु पुचः ओम बहाः, १११७
१२)  सुरेन्द्र मान श्रेष्ठ, नेवाः सस्कृतिया नखःचखः,
१३)  MOCOSM Robert I. Levy in collaboration of MrKedar Raj Rajopadhyaya, Delhi, 1992
१४)  भाषा वंशावली भाग २, प्र. पुरातत्व विभाग, ने. रा. पुस्तकालय, २०२३
१५)  नेवाः जाति व अमि कुनां (कुल नां), नेपालभाषा व थ्वया साहित्य विभागीय गोष्ठी, काठमाडौंः नेसं ११०८, नेपालभाषा केन्द्रिय शिक्षण विभाग, त्रि.वि.वि. ।

१६) खँल्हाबलाः

१) मय्जु मैजुलक्ष्मी कारंजित (८८ दँ) ज्याबहा येँ
२) भाजु ज्ञानी वहादुर कारंजित, न्हूघः येँ
३) मय्जु मिश्री कारंजित (९३ दँ), च्यासः
४) मय्जु गीता कारंजित, च्यासः, यल
५) मिति २०६२।४।१ खुनु च्यासलय् च्वंगु पुचः सहलहसं दीपिं ।
६) मिति २०६२।४।८ खुनु कारंजित गुथिया छेँ येँ च्वंगु पुचः सहलहसं दीपिं ।

Spread the love
Shyam Lal Shrestha
shyam-lal-shrestha-ji
Your Contribution